सामग्री पर जैथिन

अभिधर्म

विकिपीडिया से

बुद्धके निर्वाणके बाद उनकर शिष्य उनकर उपदिष्ट 'धर्म' आउ 'विनय' के सङ्ग्रह कर लेलन । अट्टकथाके एगो परम्परासे पता चल है कि 'धर्म' से दीघनिकाय आदि चार निकायग्रन्थ समझल जा हलै । आउ धम्मपद सुत्तनिपात आदि छोट-छोट ग्रन्थके एगो अलगे सङ्ग्रह बना देल गेलै जेकरा 'अभिधर्म' (अतिरिक्त धर्म) कहल जा हलै । जखनि धम्मसङ्गणि जैसन विशिष्ट ग्रन्थोके समावेश एही सङ्ग्रहमे होलै (जे अतिरिक्त छोट ग्रन्थसे अत्यन्त भिन्न प्रकारके हलै) तखनि ओकर अपन एगो स्वतन्त्र पिटक- 'अभिधर्मपिटक' बना देल गेलै आउ ऊ सब अतिरिक्त छोट ग्रन्थके सङ्ग्रहके 'खुद्दकनिकाय' के नामसे पचमा निकाय बनलै ।

'अभिधम्मपिटक' मे सात ग्रन्थ है -

धम्मसङ्गणि, विभङ्ग, जातुकथा, पुग्गलपन्त्ति, कथावत्थु, यमक आउ पट्ठान ।

विद्वानमे एकर रचनाके कालके विषयमे मतभेद है । प्रारम्भिक समयमे स्वयं भिक्षुसङ्घमे एकरा पर विवाद चल हलै कि का अभिधम्मपिटक बुद्धवचन है ।

पचमा ग्रन्थ कथावत्थुके रचना अशोकके गुरु मोग्गलिपुत्त तिस्स कैलन जेकरामे ऊ सङ्घके अन्तर्गत उत्पन्न हो गेल मिथ्या धारणाके निराकण कैलन । बादके आचार्य एकरा 'अभिधम्मपिटक' मे सङ्ग्रहित करके एकरा बुद्धवचनके गौरव प्रदान कैलन ।

शेष छौ ग्रन्थमे प्रतिपादन विषय समान है । पहिले ग्रन्थ धम्मसङ्गणिमे अभिधर्मके सब मूलभूत सिद्धान्तके सङ्कलन कर देल गेलै हे । अन्य ग्रन्थमे विभिन्न शैलीसे ओकरे स्पष्टीकरण कैल गेलै हे ।

तेल, बत्तीसे प्रदीप्त दीपशिखाके भाँति तृष्णा, अहङ्कारके ऊपरे प्राणीके चित्त (=मन =विज्ञान =कांशसनेस) जाराशील प्रवाहित हो रहलै हे । एकरेमे ओकर व्यक्तित्व निहित है । एकर परे कोनो 'एक तत्व' न है ।

सब अनुभूति उत्पन्न हो संस्काररूपसे चित्तके निचला स्तरमे काम करे लग है । ई स्तरके धाराके 'भवङ्ग' कहल जा है जे कोनो योनिके एक प्राणीके व्यक्तित्वके रूप होव है । पाश्चात्य मनोविज्ञानके 'सबकांशस' के कल्पनासे 'भवङ्ग' के साम्य है । लोभ-द्वेष-मोहके प्रबलतासे 'भवङ्ग' के धारा पाशविक आउ त्याग-प्रेम-ज्ञानके प्राबलयसे ऊ मानवी (आउ दैवियो) हो जा है । एकरे विभिन्नताके आधार पर संसारके प्राणीके विभिन्न योनि है । एके योनिके अनेक व्यक्तिके स्वभावमे जे विभिन्नता देखल जा है ओकरो कारण एकरे प्राबल्यके विभिन्नता है ।

जखनि तक तृष्णा अहङ्कार बनल है, चित्तके धारा जन्म जन्मान्तरमे अविच्छिन्न प्रवाहित होवित रह है । जखनि योगी समाधिमे वस्तुसत्ताके अनित्य-अनात्म-दुःखस्वरूपके साक्षात्कार कर ले है तखनि ओकर तृष्णाके अन्त हो जा है । ऊ अर्हत्‌ हो जा है । शरीरपातके उपरान्त बुतल दीपशिखाके भाँति ऊ निवृत्त हो जा है ।

विकिस्रोतमे ई लेखसे सम्बन्धित मूल पाठ्य उपलब्ध हे: