अवकल समीकरण
गणितमे ऊ समीकरणके अवकल समीकरण (differential equation) कहल जा हे जेकरामे एक या एकसे अधिक फलन आउ उनकर अवकलज होवे ।[१]
अवकल समीकरण (differential equation) ऊसब सम्बन्धके कहल जा हे जेकरामे स्वतन्त्र चर आउ अज्ञात परतन्त्र चरके साथे-साथे ऊ परतन्त्र चरके एक या अधिक अवकल गुणाङ्क (Differential coefficient) होवे ।
- एक अवकल समीकरणके सामान्य रूप हे ।
यदि एकरामे एक परतन्त्र चर आउ एके स्वतन्त्र चरो होवे त सम्बन्धके साधारण (ordinary) अवकल समीकरण कहल जा हे । जखनि परतन्त्र चल त एक किन्तु स्वतन्त्र चर अनेक होवे त परतन्त्र चरके खण्डावकल गुणक (partial differentials) होवहे । जखनि ई उपस्थित रहहे तखनि सम्बन्धके आंशिक (partial) अवकल समीकरण कहल जा हे । परतन्त्र चरके स्वतन्त्र चरके पर्दोमे व्यञ्जित करेके अवकल समीकरणके हल कैल कहल जा हे ।
यदि अवकल समीकरणमे nमा कक्षा (order) के अवकल गुणक होवे आउ अधिकके नै, त अवकल समीकरण nमा कक्षाके कहला हे । उच्चतम कक्षाके अवकल गुणकके घाते (power) अवकल समीकरणके घात कहला हे । घात ज्ञात करेके पहिले समीकरणके भिन्न आउ करणी चिन्हसे ई प्रकार मुक्त कर लेवेके चाही कि ओकरामे अवकल गुणक पर कौनो भिन्नात्मक घात नै होवे ।
अवकल समीकरणके अनुकलन सरल नै हे । अखनि तक प्रथम कक्षाके ऊ अवकल समीकरणो पूर्ण रूपसे हल नै हो पाएल हे । कुछ अवस्थामे अनुकलन सम्भव हे, जिनकर ज्ञान ई विषयके भिन्न-भिन्न पुस्तकसे प्राप्त हो सकहे । अनुकलन करेके विधि साङ्केतिक रूपमे हियाँ देल जा हे ।
प्रयुक्त गणित, भौतिक विज्ञान आउ विज्ञानके अन्य शाखामे भौतिक राशिके समय, स्थान, ताप इत्यादि स्वतन्त्र चलके फलनमे तुरत प्रकट कैत प्रायः कठिन हो जा हे । किन्तु हमनी उनकर वृद्धिके दर आउ ओकर अवकल गुणकमे कौनो सम्बन्ध बहुधा बड्ड सुगमतासे पा सकही । ई प्रकार ऐसन अवकल समीकरण प्राप्त होवहे जेकरा पूर्वोक्त राशि सन्तुष्ट करहे । एहीसब हल कैल ऊसब राशिके ज्ञान प्राप्त करेला आवश्यक होवहे । एहीसे विज्ञानके उन्नति बड्डी अंश तक अवकल समीकरणके प्रगति पर निर्भर हे ।
कुछ प्रसिद्ध अवकल समीकरण
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- गतिविज्ञानमे न्यूटनके द्वितीय नियम
- क्लासिकल बलविज्ञानमे हैमिल्टनके समीकरण (Hamilton's equations)
- रेडियोसक्रिय क्षरण (Radioactive decay) - नाभिकीय भौतिकशास्त्रमे
- न्यूटनके शीतलनके नियम (Newton's law of cooling) -- तापगतिकीमे
- तरङ्ग समीकरण
- मैक्सवेलके समीकरण -- विद्युत चुम्बकत्वमे
- ऊष्मा समीकरण (heat equation) -- तापगतिकीमे
- लाप्लासके समीकरण (Laplace's equation)
- प्वास समीकरण (Poisson's equation)
- Einstein's field equation in सामान्य सापेक्षिकता
- श्रोडिङ्गर समीकरण (Schrödinger equation) -- क्वाण्टम बलविज्ञान
- geodesic equation
- नेवियर-स्टोक्स समीकरण (Navier-Stokes equations) -- द्रव गतिकीमे
- Lotka-Volterra equation in population dynamics
- Black-Scholes equation in finance
- कौशी-रीमान समीकरण (Cauchy-Riemann equations]] -- समिश्र विश्लेषण (complex analysis) मे
- प्वासों-बोल्ल्ट्समान समीकरण (Poisson-Boltzmann equation) -- अणु गतिकीमे
- shallow water equations
अवकल समीकरणके वर्गीकरण
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]अवकल समीकरणके वर्गीकरण ढेर प्रकारसे कर सकही-
- (१) ऑर्डर के आधार पर - प्रथम ऑर्डर, द्वितीय ऑर्डर आदि ।
- (२) डिग्री के आधार पर - प्रथम डिग्री, द्वितीय डिग्री आदि
- (३) रैखिक अवकल समीकरण आउ अरैखिक अवकल समीकरण
| अवकल समीकरण | महत्वपूर्ण पद | ऑर्डर | डिग्री |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 | ||
| 2 | 1 | ||
| : | 2 | 2 | |
| 3 | 1 | ||
इहो देखी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- साधारण अवकल समीकरण
- आंशिक अवकल समीकरण
- परिमित अन्तर विधि (finite difference method / FEM)
- साधारण अवकल समीकरणके हलके सङ्ख्यात्मक विधि
- आंशिक अवकल समीकरणके हलके सङ्ख्यात्मक विधि
सन्दर्भ
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- ↑ Dennis G. Zill (15 March 2012). A First Course in Differential Equations with Modeling Applications.
Archived २०२०-०१-१७ at the वेबैक मशीन Cengage Learning. ISBN 1-285-40110-7.
बाहरी कड़ी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- Lectures on Differential Equations MIT Open CourseWare Video
- Online Notes / Differential Equations Paul Dawkins, Lamar University
- Differential Equations, S.O.S. Mathematics
- Introduction to modeling via differential equations Introduction to modeling by means of differential equations, with critical remarks.
- Differential Equation Solver Java applet tool used to solve differential equations.
- Mathematical Assistant on Web Symbolic ODE tool, using Maxima
- Exact Solutions of Ordinary Differential Equations
- A bibliography of books about differential equations, from the Mathematical Association of America
- Collection of ODE and DAE models of physical systems MATLAB models
- Notes on Diffy Qs: Differential Equations for Engineers An introductory textbook on differential equations by Jiri Lebl of UIUC