सामग्री पर जैथिन

अवकल समीकरण

विकिपीडिया से

गणितमेसमीकरणके अवकल समीकरण (differential equation) कहल जा हे जेकरामे एक या एकसे अधिक फलन आउ उनकर अवकलज होवे ।[]

अवकल समीकरण (differential equation) ऊसब सम्बन्धके कहल जा हे जेकरामे स्वतन्त्र चर आउ अज्ञात परतन्त्र चरके साथे-साथे ऊ परतन्त्र चरके एक या अधिक अवकल गुणाङ्क (Differential coefficient) होवे ।

एक अवकल समीकरणके सामान्य रूप हे ।

यदि एकरामे एक परतन्त्र चर आउ एके स्वतन्त्र चरो होवे त सम्बन्धके साधारण (ordinary) अवकल समीकरण कहल जा हे । जखनि परतन्त्र चल त एक किन्तु स्वतन्त्र चर अनेक होवे त परतन्त्र चरके खण्डावकल गुणक (partial differentials) होवहे । जखनि ई उपस्थित रहहे तखनि सम्बन्धके आंशिक (partial) अवकल समीकरण कहल जा हे । परतन्त्र चरके स्वतन्त्र चरके पर्दोमे व्यञ्जित करेके अवकल समीकरणके हल कैल कहल जा हे ।

यदि अवकल समीकरणमे nमा कक्षा (order) के अवकल गुणक होवे आउ अधिकके नै, त अवकल समीकरण nमा कक्षाके कहला हे । उच्चतम कक्षाके अवकल गुणकके घाते (power) अवकल समीकरणके घात कहला हे । घात ज्ञात करेके पहिले समीकरणके भिन्न आउ करणी चिन्हसे ई प्रकार मुक्त कर लेवेके चाही कि ओकरामे अवकल गुणक पर कौनो भिन्नात्मक घात नै होवे ।

अवकल समीकरणके अनुकलन सरल नै हे । अखनि तक प्रथम कक्षाके ऊ अवकल समीकरणो पूर्ण रूपसे हल नै हो पाएल हे । कुछ अवस्थामे अनुकलन सम्भव हे, जिनकर ज्ञान ई विषयके भिन्न-भिन्न पुस्तकसे प्राप्त हो सकहे । अनुकलन करेके विधि साङ्केतिक रूपमे हियाँ देल जा हे ।

प्रयुक्त गणित, भौतिक विज्ञान आउ विज्ञानके अन्य शाखामे भौतिक राशिके समय, स्थान, ताप इत्यादि स्वतन्त्र चलके फलनमे तुरत प्रकट कैत प्रायः कठिन हो जा हे । किन्तु हमनी उनकर वृद्धिके दर आउ ओकर अवकल गुणकमे कौनो सम्बन्ध बहुधा बड्ड सुगमतासे पा सकही । ई प्रकार ऐसन अवकल समीकरण प्राप्त होवहे जेकरा पूर्वोक्त राशि सन्तुष्ट करहे । एहीसब हल कैल ऊसब राशिके ज्ञान प्राप्त करेला आवश्यक होवहे । एहीसे विज्ञानके उन्नति बड्डी अंश तक अवकल समीकरणके प्रगति पर निर्भर हे ।

कुछ प्रसिद्ध अवकल समीकरण

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

अवकल समीकरणके वर्गीकरण

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

अवकल समीकरणके वर्गीकरण ढेर प्रकारसे कर सकही-

  • (१) ऑर्डर के आधार पर - प्रथम ऑर्डर, द्वितीय ऑर्डर आदि ।
  • (२) डिग्री के आधार पर - प्रथम डिग्री, द्वितीय डिग्री आदि
  • (३) रैखिक अवकल समीकरण आउ अरैखिक अवकल समीकरण
अवकल समीकरणमहत्वपूर्ण पदऑर्डरडिग्री
1 1
2 1
: 2 2
3 1
  1. Dennis G. Zill (15 March 2012). A First Course in Differential Equations with Modeling Applications.
    Archived २०२०-०१-१७ at the वेबैक मशीन Cengage Learning. ISBN 1-285-40110-7.