आवर्त सारणी

रासायनिक तत्त्वके आवर्त सारणी रासायनिक तत्त्वके उनकर सङ्गत विशेषता सङ्गे एगो सारणीके रूपमे दर्शावेके एगो व्यवस्था हे । आवर्त सारणीमे रासायनिक तत्त्व परमाणु क्रमाङ्कके आरोही क्रममे सुसज्जित हे आउ आवर्त, प्राथमिक समूह, द्वितीयक समूहमे वर्गीकृत कैल गेलहे । वर्तमान आवर्त सारणीमै ११८ ज्ञात तत्त्व सम्मिलित हे । रूसी रसायनज्ञ मेण्डलीफ आउ जर्मन रसायनज्ञ लोथार मायरके सतत प्रयासके फलस्वरूप आवर्त सारणीके विकासमे साफल्य प्राप्त भेल । स्वतन्त्र रूपसे कार्य करैक दुनो रसायनज्ञ बरिस १८६९ मे प्रस्तावित कैलन कि जखनि तत्त्वके उनखर परमाणु द्रव्यमानके आरोही क्रममे व्यवस्थित कैल जाहे, तखनि नियमित अन्तरालके पश्चात् उनखर भौतिक आउ रासायनिक गुणमे समानता पाएल जाहे । मायर भौतिक गुण जैसे पारमाण्विक आयतन, गलनाङ्क एवं क्वथनाङ्क आउ परमाणु द्रव्यमानके मध्य वक्र आलेखित कैलन, जे एगो निश्चित समुच्चय वाला तत्त्वमे समानता दर्शाव हल । बरिस १८६८ तक मायर तत्त्वके एगो सारणीके विकास कर लेलन, जे आधुनिक आवर्त सारणीसे बड्डी मिलहल, किन्तु उनखर कार्यके विवरण मिन्दलीफके कार्यके विवरणसे पूर्व प्रकाशित न हो पाएल । आधुनिक आवर्त सारणीके विकासमे योगदानके श्रेय मिन्दलीफके देल गेलहे ।
रसायनशास्त्रमे आवर्त सारणीके अत्यन्त महत्त्व एवं उपयोग हे । एकर कारण कम तत्त्वके गुणधर्मेके स्मरण रखेसे काम चल जाहे काहेकि आवर्त सारणीमे कौनो समूह (उर्ध्वाधर पङ्क्ति) वा कौनो आवर्त (क्षैतिज पङ्क्ति) मे गुणधर्म एगो निश्चित क्रमसे एवं तर्कसम्मत बिधिसे बदलहे । नीचे आवर्त सारणीके आधुनिक रूप देखावल गेलहे जेकरामे १८ वर्ग आउ ७ आवर्त हे -
| समूह → | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ↓ आवर्त | |||||||||||||||||||||
| ० | ० / | ||||||||||||||||||||
| १ | १ H |
२ He | |||||||||||||||||||
| २ | ३ Li |
४ Be |
५ B |
६ C |
७ N |
८ O |
९ F |
१० Ne | |||||||||||||
| ३ | ११ Na |
१२ Mg |
१३ Al |
१४ Si |
१५ P |
१६ S |
१७ Cl |
१८ Ar | |||||||||||||
| ४ | १९ K |
२० Ca |
२१ Sc |
२२ Ti |
२३ V |
२४ Cr |
२५ Mn |
२६ Fe |
२७ Co |
२८ Ni |
२९ Cu |
३० Zn |
३१ Ga |
३२ Ge |
३३ As |
३४ Se |
३५ Br |
३६ Kr | |||
| ५ | ३७ Rb |
३८ Sr |
३९ Y |
४० Zr |
४१ Nb |
४२ Mo |
४३ Tc |
४४ Ru |
४५ Rh |
४६ Pd |
४७ Ag |
४८ Cd |
४९ In |
५० Sn |
५१ Sb |
५२ Te |
५३ I |
५४ Xe | |||
| ६ | ५५ Cs |
५६ Ba |
* |
७२ Hf |
७३ Ta |
७४ W |
७५ Re |
७६ Os |
७७ Ir |
७८ Pt |
७९ Au |
८० Hg |
८१ Tl |
८२ Pb |
८३ Bi |
८४ Po |
८५ At |
८६ Rn | |||
| ७ | ८७ Fr |
८८ Ra |
** |
१०४ Rf |
१०५ Db |
१०६ Sg |
१०७ Bh |
१०८ Hs |
१०९ Mt |
११० Ds |
१११ Rg |
११२ Cn |
११३ Nh |
११४ Fl |
११५ Mc |
११६ Lv |
११७ Ts |
११८ Og | |||
| ८ | ११९ Uue |
१२० Ubn |
*** | ||||||||||||||||||
| * लेन्थनाइड | ५७ La |
५८ Ce |
५९ Pr |
६० Nd |
६१ Pm |
६२ Sm |
६३ Eu |
६४ Gd |
६५ Tb |
६६ Dy |
६७ Ho |
६८ Er |
६९ Tm |
७० Yb |
७१ Lu | ||||||
| ** एक्टिनाइड | ८९ Ac |
९० Th |
९१ Pa |
९२ U |
९३ Np |
९४ Pu |
९५ Am |
९६ Cm |
९७ Bk |
९८ Cf |
९९ Es |
१०० Fm |
१०१ Md |
१०२ No |
१०३ Lr | ||||||
| *** महालेन्थनाइड | १२१ Ubu |
१२२ Ubb |
१२३ Ubt |
१२४ Ubq |
१२५ Ubp |
१२६ Ubh |
१२७ Ubs |
१२८ Ubo |
१२९ Ube |
१३० Utn |
१३१ Utu |
१३२ Utb |
१३३ Utt |
१३४ Utq |
१३५ Utp |
१३६ Uth |
१३७ Uts |
१३८ Uto | |||
आवर्त सारणीके ई प्रचलित प्रबन्धमे लेन्थनाइड आउ एक्टिनाइड के अन्य धातुसे अलग रखल गेल हे । विस्तृत आउ अति-विस्तृत आवर्त सारणीमे एफ-खण्ड आउ जी-खण्ड धातुयोके एक साथे प्रबन्धित कैल जाहे ।
|
| |||||||