सामग्री पर जैथिन

तेलुगु भाषा

विकिपीडिया से
तेलुगु
తెలుగు
तेलुगु लिपिमे "तेलुगु" लिखल
उच्चारणतॆलुगु
बोलेके  स्थानभारत
तिथि / काल२०११ जनगणना
क्षेत्र
समुदायतेलुगु
मातृभाषी बक्ताप्रथम: ८.३ करोड़
भाषापरिवार
उपभाषा
लिपि
राजभाषा मान्यता
मान्य अल्पसङ्ख्यक भाषादक्षिण अफ्रिका (संरक्षित भाषा)[]
नियन्त्रकसन्स्थाकौनो सङ्गठन न
भाषासङ्केत
आइएसओ 639-1te
आइएसओ 639-2tel
आइएसओ ६३९-३telMacrolanguage
individual code:
wbqवड्डर् (वड्डरी)
लिङ्ग्विस्ट् लिस्ट्tel
भाषाबेधशाला49-DBA-aa
मूल तेलुगु बोलेवालाके भौगोलिक वितरण
  तेलुगु बहुसङ्ख्यक वा बहुलता हे
  तेलुगु महत्वपूर्ण अल्पसङ्ख्यक (जनसङ्ख्याके २५%) हे

तेलुगु (तेलुगु: తెలుగు) एगो द्राविडीयभाषा हे जे मुख्यरूपसे आन्ध्रप्रदेश आउ तेलङ्गाना तेलुगु राज्यमे रहेवाला तेलुगु लोग द्वारा बोलल जाहे, जने ई एगो अधिकारिकभाषो हे । ई द्राविडीयभाषा परिवारके सबसे ब्यापकरूपसे बोललो जाएवाला सदस्य हे आउ भारत गणराज्यके बाइस अनुसूचित भाषामे से एगो हे । ई ऊ कुछ भाषामे से एगो हे जेकरा हिन्दी आउ बङ्गलाके साथे-साथे एगोसे बेसी भारतीय राज्यमे प्राथमिक अधिकारिक दर्जा प्राप्त हे । तेलुगु भारत सरकार द्वारा शास्त्रीयभाषाके रूपमे नामित ६ भाषामे से एगो हे ।[][]

२०११ के जनगणना अनुसार भारतके ८.१ करोड़ वक्ताके साथे तेलुगु भारतके चौथा सबसे अधिक बोलल जाएवाला भाषा[] आउ एथ्नोलागके विश्वमे सर्वाधिक बोलल जाएवाला भाषाके सूचीके[] अनुसार तेलुगु पन्द्रहमा स्थान पर हे । तेलुगु भारतीय गणतन्त्रके २२ अनुसूचित भाषामे से एक हे ।[]संयुक्तराज्य अमेरिकामे सबसे तेजीसे बढ़ेवाला भाषो हे जने एगो बड़ तेलुगुभाषी समुदाय हे ।[] तेलुगु भाषामे लगभग १० हजार पूर्व-औपनिवेशिक शिलालेख बिद्यमान हे ।[]

तेलुगु शब्दके व्युत्पत्ति

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

आन्ध्र शब्दके प्रयोग ऋग्वेदीय ऐतरेय ब्राह्मणमे भेटहे । तेलुगु शब्दके मूलरूप संस्कृतमे "त्रिलिङ्ग" हे । एकर तात्पर्य आन्ध्रप्रदेशके श्रीशैलके मल्लिकार्जुन लिङ्ग, कालेश्वर आउ द्राक्षारामके शिवलिङ्गसे हे । ई तीनो सीमासे घेराएल देश त्रिलिङ्गदेश आउ हियाँके भाषा त्रिलिङ्ग (तेलुगु) कहलाएल ।[१०] ई शब्दके प्रयोग तेलुगुके आदि-कवि "नन्नय भट्ट" के महाभारतमे भेटहे । ई शब्द त्रिनग शब्दोसे उत्पन्न भेल मानल जा हे । एकर आशय तीन बड़बड़ पर्वतके मध्य सीमामे व्याप्त ई प्रदेशसे हे । आन्ध्र जनता उत्तर दिशासे दक्षिण दने जखनि हटावल गेल त दक्षिणवासी होवेके कारण ई प्रदेश आउ भाषाके "तेनुगु" नाम देल गेल (तमिल्भाषामे दक्षिणके नाम तेन् हे) । तेनुगु नाम होवेके एगो आउओ कारण हे । तेनुगु मे तेने (तेने उ शहद, अगु उ जाहो) शब्दके अर्थ हे मध । ई भाषा मधुमधुर होवेके कारण तेनुगु नामसे प्रसिद्ध हे । ई प्रदेश "वेगिनाम" एकरोसे ज्ञात हे । "वेगि" के अर्थ हे कृष्णा गोदावरी नदीके मध्यदेश जे एक बेर जर गेल हल । ई नाम भाषा लागि व्यवहृत न हे । आन्ध्र एगो जातिके नाम हे । ऋग्वेदके कथाके अनुसार ऋषि विश्वामित्रके शापसे उनकर ५० पुत्र आन्ध्र, पुलिन्द आउ शबर हो गेलन ।

अधिकांश संस्कृत शब्दसे सङ्कलित भाषा "आन्ध्र" भाषाके नामसे व्यवहृत होवहे । तेलुगुदेशीय शब्दके प्राचुर्य जौन भाषामे हे ऊ तेलुगु भाषाके नामसे प्रख्यात हे । तेलुगु भाषाके विकासके सम्बन्धमे विद्वानके दु मत हे । डा चिलुकूरि नारायण रावके मतानुसार तेलुगु भाषा द्राविड परिवारके न हे किन्तु प्राकृतजन्य हे आउ ओकर सम्बन्ध विशेषतः पैशाची भाषासे हे । एकर विपरीत बिशप कार्डवेल आउ कोराड रामकृष्णय्य आदि विद्वानके मतसे तेलुगु भाषाके सम्बन्ध द्राविडे परिवारसे हे । जे होवे एकर विकास दुनो प्रकारके भाषाके सम्मेलनसे भेल हे । आजकल उपर्युक्त तीन नामसे प्रचलित ई भाषामे लगभग ७५ प्रतिशत संस्कृत शब्दके सम्मिश्रण हे । एकर मधुरताके मूल कारण संस्कृत आउ तेलुगुके (मणिकाञ्चन) संयोगे हे । पश्चिमके विद्वानो तेलुगुके "पूर्वके इतालीय भाषा" कहके एकर माधुर्यके सराहना कैलन हे ।

  1. Zvelebil (1990), पृ॰ 57.
  2. "Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions". gov.za. मूलसे 28 अक्टूबर 2014 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 6 दिसम्बर 2014.
  3. "Telugu gets classical status-Hyderabad-Cities-The Times of India". web.archive.org. 2008-11-04. मूलसे पुरालेखित 4 नवम्बर 2008. अभिगमन तिथि 2022-07-10.सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
  4. "PIB Press Release". web.archive.org. 2008-12-16. मूलसे पुरालेखित 16 दिसम्बर 2008. अभिगमन तिथि 2022-07-10.सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
  5. "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. मूलसे पुरालेखित 1 फरवरी 2022. अभिगमन तिथि 2022-07-10.सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
  6. घोष, इमान (2021-09-12). "All World Languages in One Visualization". Visual Capitalist (English मे). अभिगमन तिथि 2022-07-10.
  7. "भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल भाषाएं | राजभाषा विभाग | गृह मन्त्रालय | भारत सरकार". rajbhasha.gov.in. अभिगमन तिथि 2022-07-10.
  8. "What are the Fastest Growing Languages? - Milestone Localization" (English मे). 2021-11-17. अभिगमन तिथि 2022-07-10.
  9. Morrison, Kathleen D.; Lycett, Mark T. (1997-09). "Inscriptions as artifacts: Precolonial south india and the analysis of texts". Journal of Archaeological Method and Theory (English मे). 4 (3–4): 215–237. आइ॰एस॰एस॰एन॰ 1072-5369. डीओआइ:10.1007/BF02428062. |date= में तिथि प्राचल का मान जाँची (सहायता)
  10. "Trilinga Desa: The Telugu States' Tryst With The Divine". मूल से 13 अप्रैल 2019 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 5 मार्च 2020.