सामग्री पर जैथिन

त्रिकोणमितीय फलन

विकिपीडिया से

गणितमे त्रिकोणमितीय फलन (trigonometric functions) वा 'वृत्तीय फलन' (circular functions) कोणके फलन हे । ई त्रिभुजके अध्ययनमे एवं आवर्ती सङ्घटना (periodic phenomena) के मॉडलन एवं अन्य अनेकानेक जगह प्रयुक्त होवहे ।

ज्या (sine), कोज्या (कोज) (cosine) एवं स्पर्शज्या (स्पर) (tangent) सबसे महत्वके त्रिकोणमितीय फलन हे । ईकाई त्रिज्या वाला मानक वृत्तके सन्दर्भमे ईफलन सामनेके चित्रमे प्रदर्शित हे । ई तीनो फलनके व्युत्क्रम फलनके क्रमशः व्युज्या (व्युज) (cosecant), व्युकोज्या (व्युक) (secant) एवं व्युस्पर्शज्या (व्युस) (cotangent) कहल जाहे ।

समकोण त्रिभुज परा आधारित परिभाषा

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
समकोण त्रिभुजमे विकर्ण, कोणके संलग्न भुजा एवं कोणके सामनेके भुजा
सङ्केत

सामने = कोण सामनेके भुजाके लम्बाई
संलग्न = कोणसे संलग्न (लगल) भुजाके लम्बाई
कर्ण = समकोण त्रिभुजके विकर्ण



कुछ विशिष्ट कोणके त्रिकोणमित्तिय फलनके मान

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
फलन
ज्या
कोज्या
स्पर्शज्या अपरिभाषित[]
व्युस्पर्शज्या अपरिभाषित[]
व्युकोज्या अपरिभाषित[]
व्युज्या अपरिभाषित[]


निम्नलिखित सारणीमे ई देखावल गेलहे कि चारो चतुर्थांशके कोणला त्रिकोणमितीय फलनके चिह्न का होवहे ।

चतुर्थांश (Quadrant)  ज्या एवं व्युज्या   कोज्या एवं व्युकोज्या   स्पर्शज्या एवं व्युस्पर्शज्या 
I + + +
II +
III +
IV +
ज्या (sine), कोज्या (cosine) आउ स्पर्शज्या (tangent) फलनके ग्राफीय निरूपण

त्रिकोणमितीय फलन निम्नलिखित तालिकामे देल गेल सम्बन्ध द्वारा परस्पर बदलल जा सकहे -

  ज्या कोज्या स्पर्शज्या व्युस्पर्शज्या व्युकोज्या व्युज्या
ज्या (x)
कोज (x)
स्पर (x)
व्युस (x)
व्युक (x)
व्युज (x)

त्रिकोणमितीय फलनके अनन्त श्रेणीके रूपमे विस्तार

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

त्रिकोणमितीय फलनके इतिहास

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

आर्यभटके सूर्यसिद्धान्तमे 'ज्या' एवं 'कोटिज्या' के प्रयोग भेलहे जे क्रमशः sine आउ cosine के समानार्थी हे । भारतसे ई ज्ञान अरब भिजुन गेल आउ फिर यूरोप गेल ।

आज प्रयोग कैल जायेवाला सभ छौ त्रिकोणमितीय फलन ९मा शताब्दी तक इस्लामी गणितमे प्रयोग होवे लगल हल । अल-ख्वारिज्मी ज्या, कोज्या आउ स्पर्शज्याके सारणी बनौलन हल ।

सङ्गमग्रामके माधव पन्द्रहमा शताब्दीके आरम्भमे त्रिकोणमितीय फलनके अध्ययन श्रेणीके रूपमे कैलन हे ।

  1. 1 2 3 4 Abramowitz, Milton and Irene A. Stegun, p.74