सामग्री पर जैथिन

त्रिपुरसुन्दरी

विकिपीडिया से
त्रिपुरसुन्दरी
आदिशक्तिके सर्वोत्तम स्वरूप, मणिद्वीपके महारानी
श्री ललिता त्रिपुरसुन्दरी
सम्बन्धदेवी, आदि पराशक्ति, महाविद्या, परब्रह्म, महादेवी, पार्वती, काली, भुवनेश्वरी, अम्बिका, दुर्गा, भवानी, कामाक्षी, पद्माक्षी रेणुका
निवासस्थानमणिद्वीप
अस्त्रपाश, अङ्कुश, धनुष आउ वाण[]
जीवनसङ्गीकामेश्वर
सन्तानअशोक सुन्दरी
सवारीसिंहासन
त्योहारललिता पञ्चमी
चतुर्भुजा ललिता रूपमे पार्वती, साथे पुत्र गणेश आउ स्कन्द हथिन । ११मा शताब्दीमे ओड़िशामे निर्मित ई प्रतिमा वर्तमान समयमे ब्रिटिश सङ्ग्रहालय लन्दनमे स्थित है ।

त्रिपुरसुन्दरी दस महाविद्या (दस देवी) मे से एक हथिन । इनका 'महात्रिपुरसुन्दरी', षोडशी, ललिता, लीलावती, लीलामती, ललिताम्बिका, लीलेशी, लीलेश्वरी, ललितागौरी, पद्माक्षी रेणुका एवं राजराजेश्वरियो कहल जा है । ऊ दस महाविद्यामे सबसे प्रमुख देवी हथिन । ई देवी त्रिगुणनाके तान्त्रिक स्वरूप हथिन ।

त्रिपुरसुन्दरीके चार कर दर्शावल गेलै हे । चारो हाथमे पाश, अङ्कुश, धनुष आउ बाण सुशोभित है । देवीभागवतमे ई कहल गेलै हे कि वर देवेला सदा-सर्वदा तत्पर भगवती माताके श्रीविग्रह सौम्य आउ हृदय दयासे पूर्ण है ।[उद्धरण चाही]

जे इनकर आश्रय ले है ओकरा इनकर आशीर्वाद प्राप्त होवऽ है । इनकर महिमा अवर्णनीय है । संसारके समस्त तन्त्र-मन्त्र इनकर आराधना करऽ है । प्रसन्न होवे पर ई भक्तके अमूल्य निधि प्रदान कर दे हथिन ।[उद्धरण चाही]
चार दिशामे चार आउ एगो ऊपरे दने मुख होवेसे इनका तन्त्र शास्त्रमे ‘पञ्चवक्त्र’ अर्थात् पाँच मुख वाली कहल गेलै हे । सोलह कलासे परिपूर्ण हथिन एहीसे इनकर नाम ‘षोडशी’ सेहो है ।[उद्धरण चाही]
एक बेर पार्वतीजी भगवान शिवजीसे पूछलन, ‘भगवन! अपनेके द्वारा वर्णित तन्त्र शास्त्रके साधनासे जीवके आधि-व्याधि, शोक सन्ताप, दीनता-हीनता त दूर हो जैतै किन्तु गर्भवास आउ मरणके असह्य दुखके निवृत्ति आउ मोक्ष पदके प्राप्तिके कोनो सरल उपाय बतवथिन ।’ तखनि पार्वतीजीके अनुरोध पर भगवान शिव त्रिपुरसुन्दरी श्रीविद्या साधना-प्रणालीके प्रकट कैलन ।[उद्धरण चाही]
भैरवयामल आउ शक्तिलहरीमे त्रिपुरसुन्दरी उपासनाके विस्तृत वर्णन भेटऽ है ।[]

ऋषि दुर्वासा इनकर परम आराधक हलन । इनकर उपासना श्री चक्रमे होवऽ है । आदिगुरू शङ्करचार्यो अपन ग्रन्थ सौन्दर्यलहरीमे त्रिपुरसुन्दरी श्रीविद्याके बड़ी सरस स्तुति कैलन हे । कहल जा है - भगवती त्रिपुरसुन्दरीके आशीर्वादसे साधकके भोग आउ मोक्ष दुनो सहज उपलब्ध हो जा है ।[उद्धरण चाही]

त्रिपुरसुन्दरी कालीके रक्तवर्णा रूप हथिन । कालीके दु रूप कृष्णवर्णा आउ रक्तवर्णा हथिन । त्रिपुरसुन्दरी धन, ऐश्वर्य, भोग आउ मोक्षके अधिष्ठात्री देवी हथिन । एकरासे पहिलेके महाविद्यामे कोनो भोग त कोनो मोक्षमे विशेष प्रभावी है किन्तु ई देवी समान रूपसे दुनहीँ प्रदान करऽ हथिन ।

ई विद्याके तीन रूप हथिन -

  1. आठ वर्षीय बालिका बाला, त्रिपुरसुन्दरी
  2. षोडष वर्षीय, षोडषी, श्री पद्माक्षी रेणुका
  3. युवा स्वरूप, ललिता त्रिपुरसुन्दरी

त्रिपुरसुन्दरीके साधनामे इनकर तीनो रूपके क्रमके ध्यान रखल आवश्यक है । जे सीधे ललिता त्रिपुरसुन्दरीके उपासना कैलन उनका शुरूमे कठिनाईके सामना करे पड़ सकऽ है ।

  1. Kinsley, David (1998). Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās. Motilal Banarsidass Publ. प॰ 112. मूलसे 2 सितम्बर 2017 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 4 मार्च 2018.
  2. "षोडशी महाविद्या". मूलसे 31 दिसम्बर 2020 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 3 फरवरी 2015.