सामग्री पर जैथिन

त्रिपुरा

विकिपीडिया से
त्रिपुरा
ত্রিপুরা
भारतके राज्य
त्रिपुराके आधिकारिक मुद्रा
त्रिपुराके भारतमे स्थिति (लालमे दर्शावल)के अवस्थिति
त्रिपुराके भारतमे स्थिति (लालमे दर्शावल)
आठो राज्यके दर्शावित त्रिपुरा राज्यके मानचित्र
आठो राज्यके दर्शावित त्रिपुरा राज्यके मानचित्र
देश भारत
क्षेत्रपूर्वोत्तरभारत
स्थापित२१ जनवरी १९७२†
राजधानीअगरतला
सबसे बड़नगरअगरतला
जिला८
क्षेत्रफल
 • कुल10,491.69 किमी2 (4,050.86 वर्ग मील)
 • क्रम२७मा (२०१४)
जनसङ्ख्या
 (२०११)
 • कुल३६,७१,०३२
 • क्रम२२मा (२०१४)
 • घनत्वLua error in घटक:Convert at line 1866: attempt to index local 'en_value' (a nil value). (Lua error in घटक:Convert at line 1866: attempt to index local 'en_value' (a nil value).)
समयमण्डलयुटिसि+०५:३० (भा मा स)
आइएसओ ३१६६ सङ्केतIN-TR
मा वि सूIबृद्धि 0.663 (मध्यम)
एचडीआइ रैङ्क६ठा (२०१४)
साक्षरता९४.६४ज्ञ (प्रथम) (२०१४)[१][२][३][४]
आधिकारिक भाषाबङ्गला आउ कोकबोरोक[५]
जालस्थलtripura.nic.in
†पूर्वोत्तर क्षेत्र (पुनर्गठन) अधिनियम १९७१ द्वारा एखरा केन्द्रशासितप्रदेशके दर्जासे राज्यके दर्जा भेटलै

त्रिपुरा उत्तर-पूरबीसीमा पर स्थित भारतके एगो राज्य हे । ई भारतके तीसरा सबसे छोटराज्य हे जेकर क्षेत्रफल १०,४९१ वर्ग किमी हे । एकर उत्तर, पच्छि आउ दक्खिनदन्ने बङ्गलादेश स्थित हे जखनीकि पूरुदन्ने असम आउ मिजोरम स्थित हे । २०११ मे ई राज्यके जनसङ्ख्या लगभग ३६ लाख ७१ सहस्र हलै । अगरत्तला त्रिपुराके राजधानी है । बङ्गला आउ त्रिपुरी भाषा (कोकबोरोक) हियाँके मुख्यभाषा हे ।

त्रिपुराके स्थापना १४मा शताब्दीमे माणिक्य नामक हिन्द-मङ्गोलीय आदिवासी मुखिया कैलकै हल, जे हिन्दुधर्म अपनौलकै हल । १८०८ मे एकरा ब्रिटिश साम्राज्य जीतकै, ई स्व-शासित शाही राज्य बनलै ।[६][७]१९५६ मे ई भारतीय गणराज्यमे शामिल होलै आउ १९७२ मे एखरा राज्यके दर्जा भेटलै । त्रिपुराके आधासे अधिक भाग जङ्गलसे घिरल है, जे प्रकृति-प्रेमी पर्यटकके आकर्षित करहै, किन्तु दुर्भाग्यवश एहाँ ढेर आतङ्कवादी सङ्गठन पनप चुकलै हे जे अलग राज्यके माङ्गला समय-समय पर राज्य प्रशासनसे लड़ैत रहहै । हैण्डलूम बुनाई एहाँके मुख्य उद्योग है ।

ऐसन कहल जा है कि राजा त्रिपुर, जे ययाति वंशके ३९मा राजा हलन, के नाम पर ई राज्यके नाम त्रिपुरा पड़लै । जेकर वंशज अहीरो एहाँ प्राचीनकालमे शासन केलकै हल ।[८]एक मतके अनुसार स्थानीय देवी त्रिपुर सुन्दरी के नाम पर एहाँके नाम त्रिपुरा पड़लै । ई हिन्दू पन्थके ५१ शक्ति पीठमे से एक है ।[९]इतिहासकार कैलाश चन्द्र सिंहके अनुसार ई शब्द स्थानीय कोकबोरोक भाषाके दु शब्दके मिश्रण है - त्वि आउ प्रा । त्वि के अर्थ होवहै पानी आउ प्रा के अर्थ निकट । ऐसन मानल जा है कि प्राचीनकालमे ई समुद्र (बङ्गालके खाड़ी) के एतना निकट तक फैलल हलै कि एकरा ई नामसे बोलावल जाए लगलै ।[१०]

त्रिपुराके उल्लेख महाभारत, पुराण आउ अशोकके शिलालेखमे भेटहै । स्वतन्त्रताके बाद भारतीय गणराज्यमे विलयके पूर्व ई एक राजशाही हलै । उदयपुर एकर राजधानी हलै जेकरा अठारहमा शताब्दीमे पुरान अगरतलामे लावल गेलै आउ उन्नैसमा शताब्दीमे नया अगरतलामे । राजा वीर चन्द्र माणिक्य महादुर देववर्मा अपन राज्यके शासन ब्रिटिश भारतके तर्ज पर चलौलन । गणमुक्ति परिषद द्वारा चलावल गेल आन्दोलनसे ई वर्ष १९४९ मे भारतीय गणराज्यमे शामिल होलै ।

वर्ष १९७१ मे बङ्गलादेशके निर्माणके बाद एहाँ सशस्त्र सङ्घर्ष आरम्भ हो गेलै । त्रिपुरा नेशनल भोलेण्टियर्स, नेशनल लिबरेशन फ्रण्ट ऑफ त्रिपुरा नियन सङ्गठन स्थानीय बङ्गाली लोगके निकालेला मुहिम छेड़ रखकै हे ।

  1. ↑ Shivangi Narayan (9 सितम्बर 2013). "How Tripura became India's top literate state". Governance Now. Retrieved जून 20, 2015.
  2. ↑ Syed Sayyad Ali (8 सितम्बर 2013). "Tripura beats Kerala in literacy chart". दि हिन्दू. अगरतला. Retrieved जून 20, 2015.
  3. ↑ "Tripura tops literacy rate with 94.65 per cent, leaves behind Kerala". IBNLive.com. Cable News Network. 9 सितम्बर 2013. Archived from the original on 2013-09-13. Retrieved जून 20, 2015.
  4. ↑ "State of Literacy" (PDF). censusindia.gov.in. Retrieved जून 20, 2015.
  5. ↑ "Bengali and Kokborok are the state/official language, English, Hindi, Manipuri and Chakma are other languages". त्रिपुरा आधिकारिक सरकारी जालस्थल. Retrieved 29 जून 2013.
  6. ↑ "Hill Tippera – Encyclopædia Britannica 1911". Archived from the original on 10 सितम्बर 2014. Retrieved 2 मार्च 2019.
  7. ↑ "Tippera – Encyclopedia". Archived from the original on 10 सितम्बर 2014. Retrieved 2 मार्च 2019.
  8. ↑ Das, J.K. (2001). "Chapter 5: old and new political process in realization of the rights of indigenous peoples (regarded as tribals) in Tripura". Human rights and indigenous peoples. APH Publishing. pp. 208–9. ISBN 978-81-7648-243-1.
  9. ↑ Debbarma, Sukhendu (1996). Origin and growth of Christianity in Tripura: with special reference to the New Zealand Baptist Missionary Society, 1938–1988. Indus Publishing. p. 20. ISBN 978-81-7387-038-5. Archived from the original on 29 April 2016.
  10. ↑ Acharjya, Phanibhushan (1979). Tripura. Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 1. ASIN B0006E4EQ6. Archived from the original on 15 मई 2016.