ध्वनि
स्वरूप


ध्वनि एक प्रकारके कम्पन वा विक्षोभ हे जे कौनो ठोस, द्रव वा गैससे होके सञ्चारित होवहे । किन्तु मुख्यरूपसे ओही सब कम्पनके ध्वनि कहल जा हे जे मनुष्यके कानसे सुनाई दे हे ।
ध्वनिके प्रमुख विशेषता
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
- ध्वनि एक यान्त्रिक तरङ्ग हे न कि विद्युच्चुम्बकीय तरङ्ग । (प्रकाश विद्युच्चुम्बकीय तरङ्ग हे ।)
- ध्वनिके सञ्चरणला माध्यम (मिडिअम) के जरूरत होवहे । ठोस द्रव, गैस एवं प्लाज्मामे ध्वनिके सञ्चरण सम्भव हे । निर्वातमे ध्वनिके सञ्चरण नै हो सकहे ।
- द्रव, गैस एवं प्लाज्मामे ध्वनि खाली अनुदैर्घ्य तरङ्ग (longitudenal wave) के रूपमे चलहे जखनिकि ठोसमे ई अनुप्रस्थ तरङ्ग (transverse wave) के रूपोमे सञ्चरण कर सकहे । जौन माध्यममे ध्वनिके सञ्चरण होवहे यदि ओकर कण ध्वनियेके गतिके दिशामे कम्पन करहे त ओकरा अनुदैर्घ्य तरङ्ग कहल जा हे; जखनि माध्यमके कणके कम्पन ध्वनिके गतिके दिशाके लम्बवत होवहे त ओकरा अनुप्रस्थ तरङ्ग कहल जा हे ।
- सामान्य ताप आउ चाप (NTP) पर वायुमे ध्वनिके वेग लगभग ३३२ मीटर प्रति सेकेण्ड होवहे । बड्डीमनी वायुयान एकरोसे तेज गतिसे चल सकहे ओकरा सुपरसॉनिक विमान कहल जा हे ।
- मानव कान लगभग २० हर्ट्ससे लेके २० किलोहर्टस (२०००० हर्ट्स) आवृत्तिके ध्वनि तरङ्गके सुन सकहे । बड्डीमनी अन्य जन्तु एकरासे बड्डी अधिक आवृत्तिके तरङ्गोके सुन सकहे ।
- एक माध्यमसे दोसरा माध्यममे जायेपर ध्वनिके परावर्तन एवम् अपवर्तन होवहे ।
- माइक्रोफोन ध्वनिके विद्युत ऊर्जामे बदलहे; लाउडस्पीकर विद्युत ऊर्जाके ध्वनि ऊर्जामे बदलहे ।
- कौनो तरङ्ग (जैसे ध्वनि) के वेग, तरङ्गदैर्घ्य आउ आवृत्तिमे निम्नलिखित सम्बन्ध होवहे -
जन्ने v तरङ्गके वेग, f आवृत्ति आउ : तरङ्गदर्ध्य हे ।
आवृत्तिके अनुसार वर्गीकरण
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- अपश्रव्य (Infrasonic) 20 Hz से कम आवृत्तिके ध्वनि मनुष्यके सुनाई नै दे,
- श्रव्य (sonic) 20 Hz से 20 kHz, के बीचके आवृत्ति वाला ध्वनि सामान्य मनुष्यके सुनाई दे हे ।
- पराश्रव्य (Ultrasonic) 20 kHz से 1 GHz के बीचके आवृत्तिके ध्वनि मनुष्यके सुनाई नै पड़े,
- अतिध्वनिक (Hypersonic) 1 GHz से अधिक आवृत्तिके ध्वनि कौनो माध्यममे खाली आंशिके रूपसे सञ्चरित (प्रोपेगेट) हो पावहे ।
इहो देखी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- ध्वनिकी (Acoustics)
- वाद्य यन्त्र
- श्रव्य सङ्केत प्रसंस्करण (Audio signal processing)
- स्पन्द (Beat)
- अपवर्तन (Diffraction)
- डॉप्लर प्रभाव (Doppler effect)
- प्रतिध्वनि (Echo)
- सङ्गीत
- अनुनाद (Resonance)
- परावर्तन (Reflection)
- पराश्रव्य (Ultrasound)
- माइक्रोफोन
- लाउडस्पीकर
- श्रव्य प्रवर्धक (ऑडियो ऐम्प्लिफायर)
बाहरी कड़ी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- The accoustical knowledge of ancient Hindus (CV Raman ; 1922 ई)
- HyperPhysics: Sound and Hearing
- Introduction to the Physics of Sound
- Hearing curves and on-line hearing test
- Audio for the 21st Century
- Conversion of sound units and levels
- Sounds Amazing a learning resource for sound and waves
- Sound calculations
- Audio Check: a free collection of audio tests and test tones playable on-line