सामग्री पर जैथिन

नवदिल्ली

विकिपीडिया से
नया दिल्ली
नई दिल्ली
नवदिल्ली
सङ्घीय राजधानी
आदर्शवाक्य: 
श्रम एव जयते
Lua error in package.lua at line 80: module 'मॉड्यूल:Location map/data/भारत दिल्ली' not found.
निर्देशाङ्क: निर्देशाङ्क: अक्षांशके सङ्ख्याके रूपमे न पार्स कैल जा सकल:Q987
निर्देशाङ्क: निर्देशाङ्क: अक्षांशके सङ्ख्याके रूपमे न पार्स कैल जा सकल:Q987
Invalid arguments have been passed to the {{#coordinates:}} function
देश भारत
केन्द्रशासितप्रदेशसाँचा:देश आँकड़ा दिल्ली
लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रनवदिल्ली
विधानसभानवदिल्ली
जिलानवदिल्ली
स्थापना१२ दिसम्बर १९११
उद्घाटन१३ फरवरी १९३१
संस्थापकजार्ज पञ्चम
सरकार
  प्रकारनगर निगम
  अङ्गनवदिल्ली नगर निगम
  अध्यक्षअमित यादव, आइएएस
क्षेत्रफल
  राजधानी नगर<[convert: invalid number]
  क्रम१०
उन्नतांश
216 मी (709 फीट)
जनसङ्ख्या
 (2011)[]
  राजधानी नगर<२,४९,९९८
  क्रम११
  घनत्व
  महानगर (२०१८; सम्पूर्ण नगरीय दिल्ली + राराक्षे के भेग सम्मिलित)२,८५,१४,०००
समयमण्डलयुटिसि+०५:३० (भामास)
पिनकोड
1100xx, 121003, 1220xx, 201313 (नया दिल्ली)[]
क्षेत्रीय सङ्केत+91-11
वाहन पञ्जीकरणDL-2X
अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलइन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल
मेट्रो मार्गLua error in package.lua at line 80: module 'मॉड्यूल:Adjacent stations/दिल्ली मेट्रो' not found.
Lua error in package.lua at line 80: module 'मॉड्यूल:Adjacent stations/दिल्ली मेट्रो' not found.
Lua error in package.lua at line 80: module 'मॉड्यूल:Adjacent stations/दिल्ली मेट्रो' not found.
Lua error in package.lua at line 80: module 'मॉड्यूल:Adjacent stations/दिल्ली मेट्रो' not found.
Lua error in package.lua at line 80: module 'मॉड्यूल:Adjacent stations/दिल्ली मेट्रो' not found.
जालस्थलwww.ndmc.gov.in विकिडेटा पर सम्पादित करथिन

नया दिल्ली (हिन्दी: नई दिल्ली) भारतके राजधानी हे आउ दिल्ली राष्ट्रिय राजधानीप्रदेश (रा॰रा॰प॰) के एगो भाग हे । नया दिल्ली भारतसरकारके सब तीनो शाखाके पीठ हे, जे राष्ट्रपति भवन, संसद्भवन आउ भारतके सर्वोच्चन्यायालयके आतिथेय करहे । नया दिल्ली रा॰रा॰प॰ के भीतरे एगो नगरपालिका हे, जे न॰दि॰न॰पा॰प॰ द्वारा प्रशासित कैल जाहे, जेकरामे अधिकतर लुटियन्स दिल्ली आउ कुछ निकटवर्ती क्षेत्र युक्त हे । नगरपालिका क्षेत्र एगो बड़का प्रशासनिक जिला, नयादिल्ली जिलाके भाग हे । नयादिल्ली दिल्ली महानगरके भीतरे स्थित है, आउ ई दिल्ली सङ्घ राज्य क्षेत्रके इगारह जिलामे से एक है । भारत पर अङ्ग्रेज शासनकाल खनी वर्ष १९११ तक भारतके राजधानी कलकता हलै । अङ्ग्रेज शासक ई महसूस कैलक कि देशके शासन बढ़ियाँ तरीकासे चलावेला कलकताके स्थाने यदि दिल्लीके राजधानी बनावल जाये त बढ़ियाँ होतै काहेकि एहाँसे शासनके सञ्चालन अधिक प्रभावी होतै । एकरा पर विचार करेके बाद अङ्ग्रेज महाराजा जार्ज पञ्चम देशके राजधानीके दिल्‍ली ले जायेला आदेश दे देलकै ।

वर्ष २०११ मे दिल्ली महानगरके जनसङ्ख्या १६८ लाख हलै ।[] दिल्लीके जनसङ्ख्या एकरा दुनियामे पचमा सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला, आउ भारतके सबसे बड़ महानगर बनावहै । क्षेत्रफलके अनुसारो, दिल्ली दुनियाके बड़ महानगरमे से एक है । मुम्बईके बाद ई देशके दोसर सबसे अमीर नगर है, आउ दिल्लीके सकल घरेलू उत्पाद दक्षिण, पश्चिम आउ मध्य एसियाके नगरमे दोसरे नम्बर पर आवहै । नयादिल्ली अपन चौड़ा सड़क, वृक्ष-अच्छादित मार्ग आउ देशके ढेर शीर्ष संस्था आउर स्थलचिह्नला जानल जा है ।

१९११ के दिल्ली दरबार खनी १५ दिसम्बरके नगरके नीँव भारतके सम्राट, जार्ज पञ्चम रखलक[], आउ प्रमुख ब्रिटिश वास्तुकार एड्विन लुट्यन्स आउर हर्बर्ट बेकर एकर रूपरेखा तैयार कैलक । ब्रिटिश भारतके महाराज्यपाल लार्ड इर्विन द्वारा १३ फरवरी १९३१ के नयादिल्लीके उद्धघाटन होलै ।[]

हालाँकि बोलचालके भाषामे दिल्ली आउ नया दिल्लीके प्रयोग दिल्ली राष्ट्रिय राजधानीप्रदेशके सन्दर्भित करेला कैल जाहे, दुनो अलगे-अलगे इकाई है । नगरपालिका आउ नया दिल्ली जिला दुनो दिल्ली महानगरके एगो अपेक्षाकृत छोटभाग है । राष्ट्रिय राजधानीक्षेत्र गाजियाबाद, नोएडा, गुड़गाँओ आउ फरीदाबाद सहित पड़ोसी राज्यके आस-पासके जिलाके साथे-साथे पूरा रा॰रा॰प॰ के युक्त करेवाला एगो बड्डी बड़का इकाई है ।

१९०३, दिल्ली दरबारमे प्रवेश लेइत लॉर्ड कर्जन आउ लेडी कर्जन
१९११ के दिल्ली दरबार, मञ्च पर बैठैत जाॅर्ज पञ्चम आउ रानी मैरी ।

दिल्ली प्राचीनभारत आउ दिल्ली सल्तनतके ढेर साम्राज्यके राजनैतिक आउ वित्तीय केन्द्रके रूपमे रह चुकलै हे, विशेषकरके १६९४ से १८५७ तक चलल मुगल साम्राज्यके शासन खन्नि । वर्ष १९०० के आरम्भ खन्नि ब्रिटिश प्रशासनके ब्रिटिश भारतीय साम्राज्यके राजधानी पूर्वतटके कलकतासे दिल्ली बदलेके प्रस्ताव सौँपल गेलै ।[] ब्रिटिश भारत सरकारके लगलैॆ कि उत्तरभारतके केन्द्रमे दिल्लीसे भारतके प्रशासन कैल सरल होतै ।[] दिल्लीके नव नगरके निर्माणला भूमि अधिग्रहण, भूमि अधिग्रहण अधिनियम १८९४ के अन्तर्गत कैल गेलै ।[१०]

१२ दिसम्बर १९११ के दिल्ली दरबार खन्नि कोरोनेशन पार्क, किङ्ग्सवे कैम्प[११][१२] (अखन गुरूतेग बहादुर नगर) मे भाइसरायके निवासला नीँव रखैत तत्कालीन भारतके सम्राट, जॉर्ज पञ्चम आउ उनकर रानी मैरी[१३][१४] द्वारा घोषणा कैल गेलै कि शासनके राजधानीके कलकतासे दिल्लीमे स्थानान्तरित कैल जैतै । १५ दिसम्बर १९११ के किङ्गवेज कैम्पमे अपन शाही यात्रा खन्नि जॉर्ज पञ्चम आउ रानी मैरी १९११ के दिल्ली दरबार पर नया दिल्लीके नीँव रखलक ।[१५] नया दिल्लीके बड़ भागके निर्माणके योजना एड्विन लुटियन्स, जे पहिल बेर १९१२ मे दिल्लीके जतरा कैलन हल आउ हर्बर्ट बेकर कैलन हल, दुनो २०मा शताब्दीके ब्रिटिश वास्तुकारके प्रमुख हलन ।[१६] निर्माणके अनुबन्ध सोभा सिंहके देल गेलै । निर्माणके कार्य तुगलकाबादमे तुगलकाबादके किलासे आरम्भ कैल जाएला हलै, किन्तु ई दिल्ली-कलकता ट्रङ्क लाइनके चलते रोक देल गेलै, जे कि किलासे होके गुजरतहलै । वास्तवमे निर्माण कार्य प्रथम विश्वयुद्धके बाद आरम्भ भेलै आउ १९३१ मे पूर्ण भेलै । नगरके नाम बदलकर "लुटियन्स दिल्ली" कर देल गेलै, जेकर उद्घाटन १० फरवरी १९३१ के तत्कालीन भारतके महाराज्यपाल, लॉर्ड इर्विन द्वारा कैल गेलै |[१७] एड्विन लुटियन्स ब्रिटिश साम्राज्यवादके आधारभूत मानके नगरके केन्द्रीय प्रशासनिक क्षेत्रके निर्माण कैलक हल|[१८][१९]

जल्दिए लुटियन्स अन्य स्थानके निर्माण पर विचार करेला शुरू कर देलक । दरअसल दिल्लीके निर्माणके योजना बनावेला स्थापित, दिल्ली टाउन प्लानिङ्ग कमेटी, अध्यक्षके रूपमे जॉर्ज स्विन्टन एवं सदस्यके रूपमे जॉन ए ब्रोडी आउ एड्विन लुटियन्स उत्तर आउ दक्षिण दुनो जगहला रिपोर्ट प्रस्तुत कैलक । किन्तु अधिक लागत होवेके चलते भाइसराय एकरा अस्वीकार कर देलक । नया दिल्लीके केन्द्रीय धुरी, जे इण्डिया गेटके पूर्वमे हे, एकरा उत्तर-दक्षिण धुरी बनावेला हलै, जेकरा एक अन्त पर राष्ट्रपति भवन आउ दोसर अन्त पर पहाड़गञ्जसे जोड़ेके योजना हलै । परियोजनाके प्रारम्भिक वर्ष खन्नि ढेर पर्यटकके मानेला हलै ​कि ई धरतीके स्वर्गसे जोड़ेवाला एक द्वार हलै ।[२०]

अन्ततः जगहके कमी सम्बन्धी बाधा आउ उत्तरमे बड़ सङ्ख्यामे ऐतिहासिक स्थलके उपस्थितिके चलते समिति दक्षिणी भागके चयन कैलकै ।[२१] रायसीनाके पहाड़ीके ऊपर एक स्थल, पहिले रायसीना गाँओ, एक मेव गाँओके राष्ट्रपति भवनके निर्माणला चुनल गेलै, जेकरा तखनि भायसराय हाउसके रूपमे जानल जा हलै । ई पसन्दके कारण ई हलै कि पहाड़ी सीधा दीनपनाह गढ़के सामने स्थित हलै, जेकरा दिल्लीके प्राचीन क्षेत्र इन्द्रप्रस्थके स्थलो मानल जा हलै । एकरा बाद नीँवके पत्थर १९११-१९१२ के दिल्ली दरबारसे स्थानान्तरित कैल गेलै, जन्ने कोरोनेशन स्तम्भ खड़ा हलै आउ सचिवालयके फोरकोर्टके भीत्तमे जड़ल हलै । राजपथ, जेकरा किङ्ग्स वे के नामोसे जानल जा हलै, इण्डिया गेटसे राष्ट्रपति भवन तक फैलल हे । सचिवालय भवन, जेकरामे से दु विभाग राष्ट्रपति भवन आउ भारत सरकारके मन्त्रालय आउ संसद्भवन, दुनो बेकर द्वारा डिजाइन कैल गेलै हे, संसद् मार्ग पर स्थित हे आउ राजपथके समानान्तर चलहे ।

१९३१ के एक रुपैया स्टैम्प, जॉर्ज पञ्चमके "सचिवालय बिल्डिङ्ग" आउ "डोमिनियन कॉलम" के साथे देखावैत ।

दक्षिणमे सफदरजङ्गके मकबरा तकके भूमिके निर्माण करेला अधिग्रहण कैल गेलै हल, जेकरा आज लुटियन्सके बङ्गलाके क्षेत्रके रूपमे जानल जा हे ।[२२] रायसीना पहाड़ीके चट्टानी तट पर निर्माण शुरू होवसे पहिले, अगला बीस वर्षला निर्माण सामग्री आउ श्रमिकके परिवहनला, इम्पीरियल दिल्ली रेलवे नामक एक गोलाकार रेलवे लाइनके निर्माण, काउन्सिल हाउस (वर्तमान संसद्भवन) के चारो दन्ने कैल गेलै । अन्तिम समस्या आगरा-दिल्ली रेलवे लाइन हलै, जे हेक्सागोनल ऑल-इण्डिया वॉर मेमोरियल (इण्डिया गेट) आउ किङ्ग्सवे (राजपथ) लागि तय कैल गेलै स्थानके माध्यमसे कट रहलै हल, जे एक समस्या हलै काहेकि तखनि पुरान दिल्ली रेलवे स्टेशन, पूरा नगरके परिवहनके पूर्ति करहलै । रेलवे लाइनके स्थानान्तरित करके यमुना नदीके साथे कर देल गेलै, आउ ई १९२४ मे सञ्चालित भेल प्रारम्भ हो गेलै । नया दिल्ली रेलवे स्टेशन १९२६ मे, अजमेरी गेट पर पहाड़गञ्ज भिजुन एक एकल प्लेटफॉर्मके साथ खोलल गेलै, आउ १९३१ मे नगरके उद्घाटनके समय पूरा होलै ।[२३][२४] जखनि भाइसराय हाउस (वर्तमान राष्ट्रपति भवन), केन्द्रीय सचिवालय , संसद्भवन आउ अखिल भारतीय युद्ध स्मारक (इण्डिया गेट) के निर्माण समापन पर हलै, एक शॉपिङ्ग जिला आउ एक नया प्लाजा, कनॉट प्लेसके निर्माण १९२९ मे आरम्भ होलै, आउ १९९ तक समाप्त होलै । एकर नाम कनॉटके प्रथम राजकुमार प्रिन्स आर्थर (१८५०-१९४२) के नाम पर रखल गेलै, एकरा लोकनिर्माण विभाग (पीडब्ल्यूडी) के मुख्य वास्तुकार, रॉबर्ट टॉर रसेल द्वारा डिजाइन कैलक हल।[२५]

भारतके राजधानी दिल्लीमे स्थानान्तरित होवेके बाद, १९१२ मे कुछे महीनामे उत्तरी दिल्लीमे एक अस्थायी सचिवालय भवनके निर्माण कैल गेलै । नया राजधानीके उद्घाटनके एक दशक पूर्व पुरान दिल्लीके पुरान सचिवालयसे नया राजधानीके अधिकांश सरकारी कार्यालय एहाँ स्थानान्तरित कर देल गेलै हल । बङ्गाल प्रेसीडेन्सी आउ मद्रास प्रेसीडन्सी सहित भारतके सुदूर भागसे, ढेर कर्मचारीके नया राजधानीमे लावल गेलै हल । एकरे साथे १९२० के दशकमे गोल मार्केटमे उनकर आवासला घरोके निर्माण कैल गेलै ।[२६] १९४० के दशकमे उच्च स्तरीय सरकारी अधिकारीला बङ्गलके निर्माण लोधी एस्टेटके निकट कैल गेलै । लोधी गार्डनके निकट लोधी कॉलोनी, ब्रिटिश राज द्वारा निर्मित अन्तिम आवासीय क्षेत्र हलै ।[२७]

राष्ट्रपति भवन, भारतके राष्ट्रपतिके आवास

१९४७ मे भारतके स्वतन्त्रता मिलेके बाद नया दिल्लीके सीमित स्वायत्तता प्रदान कैल गेलै आउ एहाँके प्रशासन भारत सरकार द्वारा नियुक्त मुख्य आयुक्त द्वारा कैल गेलै । १९६६ मे दिल्लीके केन्द्रशासितप्रदेशमे बदल देल गेलै, आउ मुख्य आयुक्तके उपराज्यपाल द्वारा बदल देल गेलै । संविधान (उनहतरमा संशोधन) अधिनियम, १९९१ के अन्तर्गत दिल्ली केन्द्रशासितप्रदेशके औपचारिक रूपसे दिल्ली राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्रके रूपमे बदल देल गेलै ।[२८] प्रदेशमे चुनल सरकारके विधि आउ व्यवस्थाके अतिरिक्त व्यापक अधिकार देल गेलै, विधि आउ व्यवस्था केन्द्र सरकारके अधीन कैल गेलै । विधिके वास्तविक प्रवर्तन १९९३ मे ऐलै ।

लुटियन्स दिल्लीके बाहरे नया दिल्लीके पहिला बड़ विस्तार १९५० के दशकमे कैल गेलै, जखनि केन्द्रीय लोकनिर्माण विभाग (सीपीडब्ल्यूडी) चाणक्य पुरीके राजनयिक एन्क्लेवके बनावेला, लुटियन्स दिल्लीके दक्षिण पश्चिम भागे, भूमिके एक बड़ा क्षेत्र विकसित कैलक आउ शान्ति पथके आसपास दूतावास, उच्च आयोग आउ राजदूतके निवासला भूमि आवण्टित कैल गेलै ।[२९]

  1. "About Delhi". Archived from the original on 12 June 2021. Retrieved 26 November 2020.
  2. Amanda Briney. "Geographic Facts About New Delhi, India". ThoughtCo.com Education. Archived from the original on 28 अप्रैल 2021. Retrieved 28 अप्रैल 2021.
  3. "Provisional Population Totals. Cities having population 1 lakh and above" (PDF). भारतके जनगणना २०११. Archived from the original on 26 दिसम्बर 2018. Retrieved 12 दिसम्बर 2021.
  4. "The World's Cities in 2018" (PDF). संयुक्तराष्ट्र. Archived (PDF) from the original on 31 अगस्त 2021. Retrieved 2 सितम्बर 2021.
  5. "New Delhi". indiapincodes.net. Archived from the original on 17 अगस्त 2022. Retrieved 17 अगस्त 2022.
  6. https://www.census2011.co.in/census/state/delhi.html
  7. Lahiri, Tripti (13 January 2012). "New Delhi: One of History's Best-Kept Secrets". The Wall Street Journal. Archived from the original on 10 नवम्बर 2014. Retrieved 26 दिसम्बर 2014.
  8. Stancati, Margherita (8 दिसम्बर 2011). "New Delhi becomes the capital of Independent India". The Wall Street Journal. Archived from the original on 11 जनवरी 2012. Retrieved 11 December 2011.
  9. 1 2 Wright, Tom (11 नवम्बर 2011). "Why Delhi? The Move From Calcutta". The Wall Street Journal. Archived from the original on 6 जून 2018. Retrieved 16 November 2011.
  10. भूमि आउ अधिग्रहण अधिनियम १८९४
    Archived २०१४-१०-२५ at the वेबैक मशीन
  11. Hall, P (2002). Cities of Tomorrow. Blackwell Publishing. pp. 198–206. ISBN 0-631-23252-4.
  12. Coronation park
    Archived २०१३-०१-०३ at archive.today हिन्दुस्तान टाइम्स, 14 अगस्त 2008.
  13. Wright, Tom (22 नवम्बर 2011). "In 1911, Rush to Name Delhi as Capital Causes a Crush". द वाल स्ट्रीट जर्नल. Archived from the original on 25 नवम्बर 2011. Retrieved 3 दिसम्बर 2011.
  14. "Was New Delhi a Death Knell for Calcutta?". द वाल स्ट्रीट जर्नल. 28 नवम्बर 2011. Archived from the original on 30 नवंबर 2011. Retrieved 3 दिसम्बर 2011. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  15. Lahiri, Tripti (20 नवम्बर 2011). "The New Delhis That Might Have Been". द वाल स्ट्रीट जर्नल. Archived from the original on 23 नवम्बर 2011. Retrieved 3 दिसम्बर 2011.
  16. Patwant, Singh (2002–2003). "Sir Edwin and the building" (PDF). wmf.org. Archived from the original (PDF) on 16 मई 2011. Retrieved 31 दिसम्बर 2013.
  17. "New Delhi: The Inaugural Ceremony". द टाइम्स. No. 45744. लन्दन. 11 फरवरी 1931. p. 12.
  18. "Yadgaar" (PDF). राष्ट्रिय पुरातात्विक सङ्ग्रहालय, नया दिल्ली. Archived from the original (PDF) on 29 December 2009. Retrieved 18 मई 2010.
  19. "Architecture of New Delhi". अपोलो. Archived from the original on 3 जनवरी 2012. Retrieved 30 जनवरी 2012.
  20. Chishti, M. Anees (2001). "Delhi Town Planning Committee". Committees and commissions in pre-independence India 1836–1947, Vol. 4. Mittal Publications. p. 220. ISBN 81-7099-804-2. Archived from the original on 18 मार्च 2017. Retrieved 21 अप्रैल 2018.
  21. Chishti, p. 225.
  22. Chishti, p. 222.
  23. "A fine balance of luxury and care". हिन्दुस्तान टाइम्स. 21 जुलाई 2011. Archived from the original on 14 दिसम्बर 2014.
  24. "When Railways nearly derailed New Delhi". हिन्दुस्तान टाइम्स. 18 जनवरी 2011. Archived from the original on 26 सितम्बर 2013.
  25. "CP's blueprint: Bath's Crescent". हिन्दुस्तान टाइम्स. 8 फरवरी 2011.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  26. "Capital story: Managing a New Delhi". हिन्दुस्तान टाइम्स. 1 सितम्बर 2011.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  27. "A tale of two cities". हिन्दुस्तान टाइम्स. 1 सितम्बर 2011. Archived from the original on 2 जुलाई 2015.
  28. "The Constitution (Sixty-Ninth Amendment) Act, 1991". संविधान (संशोधन) अधिनियम, भारतके संविधान. राष्ट्रिय सूचना विज्ञान केन्द्र, सञ्चार आउ सूचना प्रौद्योगिकी मन्त्रालय, भारतसरकार. Archived from the original on 21 अगस्त 2016. Retrieved 8 जनवरी 2007.
  29. Viswambhar Nath (2007). "Delhi Before 1947". Urbanization, urban development, and metropolitan cities in India. कन्सेप्ट पब्लिशिङ्ग कम्पनी. pp. 248, 251. ISBN 978-81-8069-412-7.