सामग्री पर जैथिन

परमाणु क्रमाङ्क

विकिपीडिया से
हिलियमके परमाणुमे दु प्रोटान होवहे, एहीसे ओकर परमाणु क्रमाङ्को २ हे । एकर अतिरिक्त ई परमाणुमे दु न्यूट्रानो होवहे जेकरा चलते एकर द्रव्यमान सङ्ख्या ४ होवहे (दु प्रोटोन आउ दु न्यूट्रान)

रसायन विज्ञान एवं भौतिकशास्त्रमे सभ तत्त्वके विभिन्न परमाणु क्रमाङ्क हे जे एक तत्त्वके दोसर तत्त्वसे अलग करहे । कौनो तत्त्वके परमाणु क्रमाङ्क ओकर तत्त्वके नाभिकमे स्थित प्रोटानके सङ्ख्याके बराबर होवहे । एकरा Z प्रतीकसे प्रदर्शित कैल जाहे आउ प्रत्येक तत्त्वके ओकर विशेष चिन्हसे प्रदर्शित कैल जाहे । कौनो आवेशरहित परमाणु पर इलेक्ट्रानके सङ्ख्यो परमाणु क्रमाङ्कके बराबर होवहे । रासायनिक तत्त्वके उनखर बढ़ैत परमाणु क्रमाङ्कके क्रममे विशेष रीतिसे सजावेसे आवर्त सारणीके निर्माण होवहे जेकरासे अनेक रासायनिक एवं भौतिक गुण स्वयं स्पष्ट हो जाहे ।[][]

परमाणु क्रमाङ्कला प्रयोग कैल जायेवाला पारम्परिक प्रतीक Z जर्मन शब्द Zahl मने 'सङ्ख्या' से आवहे । रसायनशास्त्र आउ भौतिकशास्त्रके आधुनिक समेकनसे पहिले Z के प्रयोग खाली आवर्त सारणीमे कौनो तत्त्वके स्थान देखावेला कैल जाहल, जेकर क्रम अधिकांश समय उनखर परमाणु भारके क्रमके अनुरूप हल । ई खाली १९१५ के बादो भेल, जखनि ई सुझाव आउ प्रमाण देल गेल कि Z सङ्ख्या कौनो परमाणुके आवेश आउ ओकर भौतिक गुण हे, कि Atomzahl (आउ एकर अङ्ग्रेजी समकक्ष atomic number) के प्रयोग ई सन्दर्भमे सामान्य रूपसे कैल जाये लगल ।

रूसी रसायन-शास्त्री द्मीत्री मेन्देलीब, आवर्त सारणीके निर्माता ।

द्मीत्री मेन्देलीब के अनुसार ऊ अपनी पहिला आवर्त सारणी (६ मार्च, १८६९ मे प्रकाशित) के परमाणु भार ("atomgewicht") के क्रममे व्यवस्थित कैलन हल ।‌

कुछ रासायनिक तत्त्व ऐसनो हे जेकर नाभिकमे प्रोटानके सङ्ख्या (अर्थात् परमाणु क्रमाङ्क) त समान होवहे किन्तु उनखर नाभिकमे न्युट्रानके सङ्ख्या अलग-अलग होवहे। ऐसन परमाणु समस्थानिक (isotope) कहलाहे । इनखर रासायनिक गुण त प्रायः समान होवहे किन्तु कुछ भौतिक गुण भिन्न होवहे ।

  1. The Periodic Table of Elements
    Archived २०१५-०९-१० at the वेबैक मशीन, American Institute of Physics
  2. The Development of the Periodic Table
    Archived २०१२-०७-२६ at the वेबैक मशीन, Royal Society of Chemistry