प्रवणता
स्वरूप

प्रवणता (gradient; ग्रेडिएण्ट्), सदिश कलन (भेक्टर कल्कुलस)मे कौनो एकल-मान वाला अदिश अवकलनीय फलन के एक सदिश राशि होवहे जेकर दिशा, ऊ दिशा हे जेकरामे ई फलनके परिवर्तनके गति सबसे अधिक होवे । परिवर्तनके सर्वाधिक गतिके माने ई सदिशके परिमाण होवहे । गणितमे एकरा द्वारा अभिव्यक्त कैल जा हे जेकरा ग्रेड एफ पढ़ल जा हे ।
परिभाषा
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]कार्तीय निर्देशाङ्कमे
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]त्रिविम कार्तीय निर्देशाङ्क प्रणालीमे प्रवणता निम्नलिखित रूपमे पारिभाषित कैल जा हे -
जन्ने, i
, j
, k
क्रमशः x
, y
एवं z
दिशामे इकाई सदिश हे । उदाहरणला निम्नलिखित फलन
के प्रवणता ई है- या
बेलनी एवं गोलीय निर्देशाङ्कमे
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]बेलनी निर्देशाङ्क प्रणाली (cylindrical coordinate system) मे प्रवणताके मान निम्नलिखित होत-[१]
जन्ने ρ
अक्षीय दूरी हे, φ
एजिमुथ कोण (azimuthal angle) हे, z
अक्षीय निर्देशाङ्क हे, एवं eρ
, eφ
and ez
क्रमशः ईसब दिशामे इकाई सदिश हे ।
गोलीय निर्देशाङ्क प्रणालीमे प्रवणताके मान निम्नलिखित हे:[१]
जन्ने r
त्रिज्यीय दूरी हे, φ
एजिमुथल कोण हे आउ θ
ध्रुवीय कोण हे । er
, eθ
एवं eφ
निर्देशाङ्क दिशाके दिशामे स्थित इकाई सदिश हे ।
इहो देखी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]सन्दर्भ
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- 1 2 Schey 1992, पन्ना 139–142 .