फलन

गणितमे जखनि कौनो राशिके मान कौनो एक या एकाधिक राशिके मान पर निर्भर करहे त ई सङ्कल्पनाके व्यक्त करेला फलन शब्दके प्रयोग कैल जाहे । उदाहरण लागि कौनो ऋण पर चक्रवृद्धि ब्याजके राशि मूलधन, समय एवं ब्याजके दर पर निर्भर करहे; एहिसे गणितके भाषामे कह सकही कि चक्रवृद्धि ब्याज, मूलधन, ब्याजके दर आउ समयके फलन हे ।
स्पष्ट हे कि कौनो फलनके साथे दु प्रकारके राशि सम्बन्धित होवहे -
- एक ऊ जिनखर मान ज्ञात होवहे, या देल गेल होवहे - इनका स्वतन्त्र चर, argument या इन्पुट कहल जाहे;
- दोसर ऊ जेकर मानके गणना करेला होवहे, या जेकर मान निकालेला होवहे -परतन्त्र चर, फलनके मान या आउटपुट कहल जाहे ।
चर राशिके एक देल मानला फलनके एक आउ खाली एक मान होवहे ।
फलनके सङ्कल्पना (कान्सेप्ट) गणितके सबसे मूल एवं महत्वपूर्ण सङ्कल्पनामे से एक हे । फलनके सङ्कल्पनाके विकास एकाएक नै भेल बल्कि एकर विकास कौनो दु सौ वर्षमे धीरे-धीरे भेलै आउ अखनियो जारी हे । दु राशिके सम्बन्ध देखावैत एक सूची, एक सूत्र (फार्मूला) आउ एल्गोरिद्म आदि फलनके कुछ उदाहरण हे ।
फलन के औपचारिक परिभाषा कार्तीय गुणन (Cartesian product) के आधार पर देल जाहे ताकि कौनो प्रकारके अनिश्चितता या सन्दिग्धता न रहे ।
दु समुच्चय X आउ Y के कार्तीय गुणन सभ क्रमित युग्म (x, y) के समुच्चय हे, जन्ने x सदस्य हे X के, एवं y सदस्य हे Y के । x आउ y के 'क्रमित युग्मके अवयव' कहल जाहे । X आउ Y के कार्तीय गुणनके X × Y द्वारा निरूपित कैल जाेह ।
X से Y पर फलन f कार्तीय गुणनफल X × Y के उपसमुच्चय हे, बशर्ते निम्नलिखित शर्तके पालन होवहे
- X के प्रत्येक अवयव उपसमुच्चयके एक आउ खाली एक क्रमित युग्मके प्रथम अवयव हे ।[१]
दोसर शब्दमे X के प्रत्येक अवयव x लागि खाली एक अवयव y ऐसन हे कि क्रमित युग्म (x, y) फलन f के पारिभाषित करेवाला उपसमुच्चयके सदस्य हे ।
फलनके निरूपण
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
फलनके भिन्न-भिन्न विधिसे निरूपित (व्यक्त) कैल जाहे । एकरामे से कुछ विधि ई प्रकार हे:
- (१) पदके रूपमे
- (२) समीकरणके रूपमे
- (३) गणना-विधिके रूपमे
- (४) मानके तालिका के रूपमे
1 2 3 4 5 6 … 1 4 9 16 25 36 …
(५) एक सम्बन्धके रूपमे - जैसन कि नीचे क्रमित युग्मके समुच्चयके रूपमे दर्शावल गेलै हे ।
(६) दोसरा फलनके फलनके रूपमें (जैसे व्युक्रम या इनवर्स फलन)
- :
इहो देखी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]सन्दर्भ
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- ↑ Hamilton, A. G. Numbers, sets, and axioms: the apparatus of mathematics. Cambridge University Press. प॰ 83. आई॰ऍस॰बी॰एन॰ 0-521-24509-5. मूलसे 28 मार्च 2014 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 28 जून 2014.
बाहरी कड़ी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- The Wolfram Functions Site gives formulae and visualizations of many mathematical functions.
- Shodor: Function Flyer, interactive Java applet for graphing and exploring functions.
- xFunctions, a Java applet for exploring functions graphically.
- Draw Function Graphs, online drawing program for mathematical functions.
- Functions from cut-the-knot.
- Function at ProvenMath.
- Curvas.