सामग्री पर जैथिन

ब्रिटिश राज

विकिपीडिया से
इण्डिया (भारत)
ब्रिटिश राज

British Raj (अङ्ग्रेजी)
1858–1947
1936 मे ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य ।
1936 मे ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य ।
१९०९ भारतके मानचित्र, दु रङ्गमे ब्रिटिश भारतके गुलाबी आउ रियासतके पीयर रङ्गमे देखवैत है
१९०९ भारतके मानचित्र, दु रङ्गमे ब्रिटिश भारतके गुलाबी आउ रियासतके पीयर रङ्गमे देखवैत है
राजधानी
प्रचलितभाषा अन्य स्थानीयभाषा
सरकारसाम्राज्य
सम्राट/महारानीक 
• 1858–1901
विक्टोरिया ख
• 1901–1910
एडवर्ड सप्तम
• 1910–1936
जार्ज पञ्चम
• 1936
एडवर्ड अष्टम
• 1936–1947
जार्ज षष्ठम
वायसराय आउ गवर्नर जनरल 
• १८५८–१८६२
चार्ल्स केनिङ्ग (पहिले)
• 1947
लार्ड माउण्टबेटन (अन्तिम)
राज्य सचिव 
• 1858–1859
एडवर्ड स्टेनली (पहिल)
• 1947
विलियम हेयर (अन्तिम)
विधानमण्डल
इतिहास 
10 मई 1857
2 अगस्त 1858
15 अगस्त 1947
15 अगस्त 1947
क्षेत्रफल
1937Lua error in घटक:Convert at line 1866: attempt to index local 'en_value' (a nil value).
1947Lua error in घटक:Convert at line 1866: attempt to index local 'en_value' (a nil value).
मुद्राब्रिटिश भारतीय रुपिया
पूर्ववर्ती
परवर्ती
कम्पनी राज
भारताधिराज्य
पाकिस्तान अधिराज्य
बर्मामे ब्रितानी शासन
अदनके कालोनी
अखनि जे देशके भाग हे
क.खिताब 1876-1947 के बीच अस्तित्वमे हलै ।
ख. 1858 आउ 1 मई 1876 के बीच ब्रिटेनके महारानीके रूपमे शासन कैलकै ।

ब्रिटिशराज १८५८ आउ १९४७ के बीच भारतीय उपमहाद्वीप पर ब्रिटिश द्वारा शासन हलै ।[१] क्षेत्र जे सीधे ब्रिटेनके नियन्त्रणमे हलै जेकरा आमतौर पर समकालीन प्रयोगमे "इण्डिया" कहल जाहलै - ओकरामे ऊ क्षेत्र शामिल हलै जेकरा पर ब्रिटेनके सीधा प्रशासन हलै (समकालीन, "ब्रिटिश इण्डिया") आउ ऊ रियासत जेकरा पर व्यक्तिगत शासक राज करहलै पर ओकरा पर ब्रिटिश क्राउनके सर्वोपरिता हलै ।

ब्रितानी राज गोआ आउ पुदुच्चेरी नियन अपवादके छोड़के बर्तमान समयके लगभग सम्पूर्ण भारत, पाकिस्तान आउ बङ्गलादेश तक बिस्तृत हलै । बिभिन्न समय पर एकरामे अदन (1858 से 1937 तक),[२] लोवर बर्मा (1858 से 1937 तक), अपर बर्मा (1886 से 1937 तक), ब्रितानी सोमालीलेण्ड (1884 से 1898 तक) आउ सिङ्गापुर (1858 से 1867 तक) केयो शामिल कैल जाहे । बर्माके भारतसे अलग करके 1937 से 1948 मे एकर स्वतन्त्रता तक ब्रितानी ताजके अधिन सीधहीँ शासित कैल जाहलै । फारसके खाड़ीके त्रुशल स्टेट्सोके 1946 तक सैद्धान्तिक रूपसे ब्रितानी भारतके रियासत मानल जाहलै आउ ओहाँ मुद्राके रूपमे रुपिया काममे लेल जाहलै ।

ब्रिटिश भारत आउ देशीय राज्य

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

ब्रिटिशराज खन्नि भारतमे दु प्रकारके क्षेत्र हलै:[३]

  1. ब्रिटिश भारत : भारतीय गवर्नर जनरल या भारतीय गवर्नर जनरलके अधीनस्थ कौनो अधिकारीके माध्यमसे महारानी द्वारा नियन्त्रित प्रदेश आउ क्षेत्र ।
  2. देशीय राज्य : महारानीके आधिपत्यमे आवेवाला स्वतन्त्र राज्य ।

२०मा शताब्दीके अन्तमे ब्रिटिश भारत आठ प्रन्तसे बनल हलै, जेकर प्रशासन राज्यपाल या उपराज्यपाल करहलै । निम्न तालिका उनखर (आश्रित देशी राज्यके छोड़के) क्षेत्रफल आउ जनसङ्ख्याके सूचीबद्ध करहे (लगभग बरिस १९०७):[४]

ब्रिटिश भारतके प्रान्त
(एवं वर्तमानके घटक प्रदेश)
वर्ग किमी मे कुल क्षेत्रफल
(वर्ग किमी)
१९०१ मे जनसङ्ख्या
(लाखमे)
मुख्य प्रशासन अधिकारी
असम
(असम)
130000 6 मुख्य आयुक्त
बङ्गाल
(बाङ्ग्लादेश, पश्चिमबङ्गाल, बिहार, झारखण्ड आउ ओड़िसा)
390000 75 उपराज्यपाल
बाम्बे
(सिन्ध आउ महाराष्ट्र, गुजरात आउ कर्नाटकके कुछ भाग)
320000 19 गवर्नर-इन-कॉउन्सिल
बर्मा
(बर्मा)
440000 9 उपराज्यपाल
मध्यप्रान्त
(मध्यप्रदेश आउ छत्तीसगढ़)
270000 13 मुख्य आयुक्त
मद्रास
(तमि्लनाडु, आन्ध्रप्रदेश, केरल आउ कर्नाटकके कुछ भाग)
370000 38 गवर्नर-इन-कॉउन्सिल
पञ्जाब
(पञ्जाब प्रान्त, इस्लामाबाद राजधानी प्रदेश, पञ्जाब, हरियाणा, हिमाचलप्रदेश, चण्डीगढ़ आउ राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र दिल्ली)
250000 20 उपराज्यपाल
संयुक्तप्रान्त
(उत्तरप्रदेश आउ उत्तराखण्ड)
280000 48 उपराज्यपाल

बङ्गाल बिभाजन (1905-1911) खन्नि नया राज्य असम आउ पूरुबी बङ्गालके जनम भेलै, जे उपराज्यपाल द्वारा शाषित हलै । 1911 मे पूरुबी बङ्गाल आउ बङ्गालके एक होवेके साथे असम, बङ्गाल, बिहार आउ ओड़िसा पूर्वमे नया राज्य बनलै ।[४]

एकर अतिरिक्त मुख्य आयुक्त द्वारा प्रशासित कुछ लघु प्रान्तो हलै:[५]

ब्रिटिश भारतके लघु प्रान्त
(एवं वर्तमान प्रदेश)
वर्ग किमी मे कुल क्षेत्रफल
(वर्ग किमी॰)
१९०१ मे जनसङ्ख्या
(हजारमे)
अजमेर-मेरवाड़ा
(राजस्थानके भाग)
7000 477
अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह
(अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह)
78000 25
ब्रिटिश बलूचिस्तान
(बलूचिस्तान)
120000 308
कूर्ग
(कोडगु मण्डल)
4100 181
उत्तर-पश्चिम सीमान्त प्रान्त
(खैबर पख्तूनख्वा)
41000 2,125

देशीय राज्य, या रियासत, ब्रिटिशराजके साथ सहायक गठबन्धनके अधीन, एवं स्वदेशी भारतीय शासक द्वारा शासित एक सम्प्रभु इकाईके कहल जाहलै । अगस्त 1947 मे भारत आउ पाकिस्तानके ब्रिटेनसे स्वतन्त्र होवैत खन्नि 565 रियासत अस्तित्वमे हलै । ई देशीय राज्य ब्रिटिश भारतके भाग न हलै, काहेकि ऊ सीधे ब्रिटिश शासनके अधीन न आवहलै । ब्रिटिश शासकके मान्यता देके या ओकरासे मान्यता छीनके राज्यके आन्तरिक राजनीति पर अपना प्रभाव कायम रखहलै ।

  1. ↑ Oxford English Dictionary [ऑक्सफोर्ड इङ्ग्लिश डिक्शनरी], द्वितीय संस्करण, 1989: from संस्कृत. rāj: to reign, rule; cognate with लातिनी. rēx, rēg-is, प्राचीन आयरिश. rī, rīg king (see RICH).
  2. ↑ मार्शल, पी॰जे॰ [in English] (2001), The Cambridge Illustrated History of the British Empire, 400 pp., कैम्ब्रिज और लंदन: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, p. 384, ISBN 978-0-521-00254-7
  3. ↑ "India". वर्ल्ड डिजिटल लाइब्रेरी. Archived from the original on 25 अगस्त 2014. Retrieved 17 जून 2014.
  4. 1 2 Imperial Gazetteer of India vol. IV 1907, पन्ना 46
  5. ↑ Imperial Gazetteer of India vol. IV 1907, पन्ना 56