रासायनिक तत्त्व
स्वरूप

रासायनिक तत्त्व (वा खाली तत्त्व) ऐसन ऊसभ शुद्ध पदार्थ के कहल जाहे जे खाली एके प्रकारके परमाणु सभसे बनल होवहे, अथवा जे ऐसन परमाणु सभसे बनल होवहे जेकर नाभिकमे समान सङ्ख्यामे प्रोटॉन होवहे । सभ रासायनिक पदार्थ तत्त्वेसे मिलके बनल होवहे ।
हाइड्रोजन, नाइट्रोजन, आक्सीजन, आउ सिलिकन आदि कुछ तत्त्व हे । बरिस २००७ तक कुल ११८ तत्त्व खोजल या पाएल जा चुकल हे जेकरामे से ९४ तत्त्व धरती पर प्राकृतिक रूपसे विद्यमान हे । कृत्रिम नाभिकीय अभिक्रियाके परिणामस्वरूप उच्च परमाणु क्रमाङ्क वाला तत्त्व समय-समय पर खोजल जाइत हे ।
प्रचुरता
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]निम्नलिखित सारणीमे हमनीके आकाशगङ्गामे सबसे अधिक प्रचुरतामे उपस्थित १२ तत्त्व देल गेलहे । ई अनुमान स्पेक्ट्रोस्कोपी द्वारा लगावल गेलहे । उनखर मात्रा द्रव्यमानके अनुसार 'पार्ट्स पर मिलियन' (ppm) (भाग प्रति दसलाख) मे देल गेलहे ।
| हमनीके आकाशगङ्गाके तत्त्व | भाग प्रति दसलाख (द्रव्यमानके अनुसार) |
|---|---|
| हाइड्रोजन | 7,39,000 |
| हिलियम | 2,40,000 |
| प्राणवायु (आक्सीजन) | 10,400 |
| कार्बन | 4,600 |
| नियान | 1,340 |
| लोहा | 1,090 |
| नाइट्रोजन | 960 |
| सिलिकन | 650 |
| मेग्नीसियम | 580 |
| गन्धक | 440 |
| पोटाश | 210 |
| निकल | 100 |
ज्ञात रासायनिक तत्त्व
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]| परमाणु सङ्ख्या |
नाम | मगही नाम | प्रतीक | समूह | पिरियड | ब्लॉक | अवस्था एसटीपी पर |
अस्तित्व | वर्णन |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | हाइड्रोजन | उदजन | H | 1 | 1 | s | गैस | आदितत्त्व | अधातु |
| 2 | हिलियम | यानाति | He | 18 | 1 | s | गैस | आदितत्त्व | अक्रिय गैस |
| 3 | लिथियम | लघ्वातु | Li | 1 | 2 | s | ठोस | आदितत्त्व | क्षार धातु |
| 4 | बेरिलियम | विडूर | Be | 2 | 2 | s | ठोस | आदितत्त्व | अल्कली मृदा धातु |
| 5 | बोरान | टांकण | B | 13 | 2 | p | ठोस | आदितत्त्व | मेटलायड |
| 6 | कार्बन | प्राङ्गार | C | 14 | 2 | p | ठोस | आदितत्त्व | अधातु |
| 7 | नाइट्रोजन | भूयाति | N | 15 | 2 | p | गैस | आदितत्त्व | अधातु |
| 8 | आक्सीजन | प्राणवायु, जारक | O | 16 | 2 | p | गैस | आदितत्त्व | अधातु |
| 9 | फ्लोरीन | तरस्विनी | F | 17 | 2 | p | गैस | आदितत्त्व | हैलोजन |
| 10 | नियोन | शिथिराति | Ne | 18 | 2 | p | गैस | आदितत्त्व | अक्रिय गैस |
| 11 | सोडियम | क्षारातु | Na | 1 | 3 | s | ठोस | आदितत्त्व | क्षार धातु |
| 12 | मैग्नीसियम | भ्राजातु | Mg | 2 | 3 | s | ठोस | आदितत्त्व | अल्कली मृदा धातु |
| 13 | एलुमिनियम | स्फट्यातु | Al | 13 | 3 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 14 | सिलिकन | सैकता | Si | 14 | 3 | p | ठोस | आदितत्त्व | मेटलायड |
| 15 | फास्फोरस | भास्वर | P | 15 | 3 | p | ठोस | आदितत्त्व | अधातु |
| 16 | सल्फर | गन्धक | S | 16 | 3 | p | ठोस | आदितत्त्व | अधातु |
| 17 | क्लोरीन | नीरजी | Cl | 17 | 3 | p | गैस | आदितत्त्व | हैलोजन |
| 18 | आर्गन | मन्दाति | Ar | 18 | 3 | p | गैस | आदितत्त्व | अक्रिय गैस |
| 19 | पोटाश | दहातु | K | 1 | 4 | s | ठोस | आदितत्त्व | क्षार धातु |
| 20 | कैल्सियम | चूर्णातु | Ca | 2 | 4 | s | ठोस | आदितत्त्व | अल्कली मृदा धातु |
| 21 | स्कैण्डियम | स्तोकातु | Sc | 3 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 22 | टाइटेनियम | रञ्जातु | Ti | 4 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 23 | वनेडियम | रोचातु | V | 5 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 24 | क्रोमियम | वर्णातु | Cr | 6 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 25 | मेङ्गनीज | अयस | Mn | 7 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 26 | आयरन | लोहा | Fe | 8 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 27 | कोबाल्ट | केत्वातु | Co | 9 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 28 | निकल | गिलट | Ni | 10 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 29 | कापर | ताम्बा, ताम्र | Cu | 11 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 30 | जिङ्क | जस्ता | Zn | 12 | 4 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 31 | गैलियम | द्रवातु | Ga | 13 | 4 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 32 | जर्मेनियम | सिकातु | Ge | 14 | 4 | p | ठोस | आदितत्त्व | मेटलायड |
| 33 | आर्सेनिक | संखिया, नैपाली | As | 15 | 4 | p | ठोस | आदितत्त्व | मेटलायड |
| 34 | सेलेनियम | मेचाग्नि | Se | 16 | 4 | p | ठोस | आदितत्त्व | अधातु |
| 35 | ब्रोमियम | दुराघ्री | Br | 17 | 4 | p | द्रव | आदितत्त्व | हैलोजन |
| 36 | क्रिप्टॉन | लीनाति | Kr | 18 | 4 | p | गैस | आदितत्त्व | अक्रिय गैस |
| 37 | रुबिडियम | दीपातु | Rb | 1 | 5 | s | ठोस | आदितत्त्व | क्षार धातु |
| 38 | स्ट्रान्सियम | शोणातु | Sr | 2 | 5 | s | ठोस | आदितत्त्व | अल्कली मृदा धातु |
| 39 | यिट्रियम | भृशला | Y | 3 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 40 | जर्कोनियम | गोमेदातु | Zr | 4 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 41 | नायोबियम | काशातु | Nb | 5 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 42 | मोलिब्डेनम | संवर्णातु | Mo | 6 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 43 | टेक्निसियम | चेष्टातु | Tc | 7 | 5 | d | ठोस | Transient | सङ्क्रमण धातु |
| 44 | Ruthenium | नक्षरातु | Ru | 8 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 45 | रोडियम | नाम्लातु | Rh | 9 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 46 | पलेडियम | निचूषातु | Pd | 10 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 47 | सिलवर | चान्दी, रजत | Ag | 11 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 48 | केडमियम | मृज्यातु | Cd | 12 | 5 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 49 | इण्डियम | नैलातु | In | 13 | 5 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 50 | टिन | त्रपु | Sn | 14 | 5 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 51 | एण्टीमनी | अञ्जन | Sb | 15 | 5 | p | ठोस | आदितत्त्व | मेटलायड |
| 52 | टेलुरियम | वङ्गक | Te | 16 | 5 | p | ठोस | आदितत्त्व | मेटलायड |
| 53 | आयोडीन | जम्बुकी | I | 17 | 5 | p | ठोस | आदितत्त्व | हैलोजन |
| 54 | जेनान | कोटयाति | Xe | 18 | 5 | p | गैस | आदितत्त्व | अक्रिय गैस |
| 55 | सीजियम | द्युतातु | Cs | 1 | 6 | s | ठोस | आदितत्त्व | क्षार धातु |
| 56 | बेरियम | हर्यातु | Ba | 2 | 6 | s | ठोस | आदितत्त्व | अल्कली मृदा धातु |
| 57 | लैन्थनम | सुजारला | La | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 58 | सीरियम | पुष्कला | Ce | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 59 | Praseodymium | श्यामला | Pr | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 60 | नियोडिमियम | आपीतला | Nd | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 61 | प्रोमीथियम | पिविरला | Pm | 3 | 6 | f | ठोस | Transient | लैन्थेनाइड |
| 62 | समेरियम | धूसरला | Sm | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 63 | यूरोपियम | किंविरला | Eu | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 64 | Gadolinium | योनिला | Gd | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 65 | टर्बियम | इद्भृशला | Tb | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 66 | Dysprosium | चुम्बला | Dy | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 67 | Holmium | पाण्डुला | Ho | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 68 | Erbium | रक्तला | Er | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 69 | Thulium | व्याहरिला | Tm | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 70 | Ytterbium | श्वेतला | Yb | 3 | 6 | f | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 71 | Lutetium | निर्वर्णला | Lu | 3 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | लैन्थेनाइड |
| 72 | Hafnium | गावातु | Hf | 4 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 73 | टैण्टेलम | सहातु | Ta | 5 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 74 | टङ्गस्टन | चण्डातु | W | 6 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 75 | Rhenium | बाष्पातु | Re | 7 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 76 | Osmium | गुर्वातु | Os | 8 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 77 | इरिडियम | घनातु | Ir | 9 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 78 | प्लेटिनम | महातु | Pt | 10 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 79 | गोल्ड | सोना, स्वर्ण | Au | 11 | 6 | d | ठोस | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 80 | मरकरी | पारा | Hg | 12 | 6 | d | द्रव | आदितत्त्व | सङ्क्रमण धातु |
| 81 | थैलियम | सिक्ष्यातु | Tl | 13 | 6 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 82 | लेड | सीसा | Pb | 14 | 6 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 83 | बिस्मथ | भिदातु | Bi | 15 | 6 | p | ठोस | आदितत्त्व | धातु |
| 84 | पोलोनियम | तोयातु | Po | 16 | 6 | p | ठोस | Transient | मेटलायड |
| 85 | एस्टाटिन | लावणी | At | 17 | 6 | p | ठोस | Transient | हैलोजन |
| 86 | रेडान | तैजसाति | Rn | 18 | 6 | p | गैस | Transient | अक्रिय गैस |
| 87 | फ्रान्सियम | क्षुद्रातु | Fr | 1 | 7 | s | ठोस | Transient | क्षार धातु |
| 88 | रेडियम | तेजातु | Ra | 2 | 7 | s | ठोस | Transient | अल्कली मृदा धातु |
| 89 | ऐक्टिनियम | एजातु | Ac | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 90 | थोरियम | ह्रसातु | Th | 3 | 7 | f | ठोस | आदितत्त्व | ऐक्टिनाइड |
| 91 | प्रोटैक्टीनियम | प्रैजातु | Pa | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 92 | यूरेनियम | किरणातु | U | 3 | 7 | f | ठोस | आदितत्त्व | ऐक्टिनाइड |
| 93 | नेप्चूनियम | दृढ़ातु | शp | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 94 | प्लोटोनियम | मलिनातु | Pu | 3 | 7 | f | ठोस | आदितत्त्व | ऐक्टिनाइड |
| 95 | अमेरिसियम | रुचातु | Am | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 96 | क्यूरियम | पीवरातु | Cm | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 97 | बर्केलियम | कोमलातु | Bk | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 98 | कैलिफोर्नियम | उच्चरातु | Cf | 3 | 7 | f | ठोस | Transient | ऐक्टिनाइड |
| 99 | आइन्स्टीनियम | Es | 3 | 7 | f | ठोस | संश्लेषित | ऐक्टिनाइड | |
| 100 | फर्मियम | Fm | 3 | 7 | f | ठोस | संश्लेषित | ऐक्टिनाइड | |
| 101 | मेण्डेलीवियम | Md | 3 | 7 | f | ठोस | संश्लेषित | ऐक्टिनाइड | |
| 102 | नोबिडियम | No | 3 | 7 | f | ठोस | संश्लेषित | ऐक्टिनाइड | |
| 103 | लारेन्सियम | Lr | 3 | 7 | d | ठोस | संश्लेषित | ऐक्टिनाइड | |
| 104 | रदरफोर्डियम | Rf | 4 | 7 | d | संश्लेषित | सङ्क्रमण धातु | ||
| 105 | डब्नियम | Db | 5 | 7 | d | संश्लेषित | सङ्क्रमण धातु | ||
| 106 | Seaborgium | Sg | 6 | 7 | d | संश्लेषित | सङ्क्रमण धातु | ||
| 107 | बोरियम | Bh | 7 | 7 | d | संश्लेषित | सङ्क्रमण धातु | ||
| 108 | हैसियम | Hs | 8 | 7 | d | संश्लेषित | सङ्क्रमण धातु | ||
| 109 | मेइट्नेरियम | Mt | 9 | 7 | d | संश्लेषित | |||
| 110 | डार्मस्टाडियम | Ds | 10 | 7 | d | संश्लेषित | |||
| 111 | रोएण्टजेनियम | Rg | 11 | 7 | d | संश्लेषित | |||
| 112 | कोपरनिसियम | Cn | 12 | 7 | d | संश्लेषित | सङ्क्रमण धातु | ||
| 113 | (निहोनियम) | Nh | 13 | 7 | p | संश्लेषित | |||
| 114 | फ्लेरोवियम | Fl | 14 | 7 | p | संश्लेषित | |||
| 115 | (मास्कोवियम) | Mc | 15 | 7 | p | संश्लेषित | |||
| 116 | लिवरमोरियम | Lv | 16 | 7 | p | संश्लेषित | |||
| 117 | (टेनिसीन) | Ts | 17 | 7 | p | संश्लेषित | |||
| 118 | (ओर्गनेसन) | Og | 18 | 7 | p | संश्लेषित |