सामग्री पर जैथिन

लोपितालके नियम

विकिपीडिया से
गियोम द लोपितालके सम्मानमे ई नामकरण कैल गेल ।

कलनमे लोपितालके नियम के सहायतासे अनिर्धार्य रूप वाला फलनके सीमान्त मान ज्ञात कैल जाहे । एकर अनुप्रयोगसे अनिर्धार्य रूप वाला फलन कौनो ऐसन व्यञ्जकमे परिवर्तित हो जाहे जेकरामे सीमा चरके रखके मान प्राप्त कैल जा सकहे ।

ई नियमके नामकरण १७मा शताब्दीके फ्रान्सीसी गणितज्ञ गियोम द लोपितालके सम्मानमे कैल गेल ।[]) ऊ ई नियम १६९६ मे अपन पुस्तक एनालिसिस् डेस् इन्फिनिमेण्ट् पटिटस् पाॅर् एल्-इण्टेलिजेन्स् डेस् लिग्नेस् कुर्बेस् (शाब्दिक अनुवाद: वक्रीय रेखाके बुझेला अनन्तसूक्ष्मके विशलेषण) मे कैलन हल । ई पुस्तक अवकलन पर लिखल गेल प्रथम पुस्तक हल ।[][] यद्यपि ई मानल जाहे कि ई नियमके खोज सर्वप्रथम स्विस गणितज्ञ योहान बेर्नुली कैलन हल ।[]

अपन सरलतम रूपमे लोपिताल नियमानुसार खुलल अन्तराल I मे बिन्दु c के छोड़के अन्यत्र अवकलनीय फलन f आउ g लागि -

यदि

, आउ
  प्राप्त होवहे आउ
जन्ने ऊ सभ x अन्तराल I मे हे जेकराला xc है

तखनि

.

तखनि अंश आउ हरके अवकलन प्रायः भागफलके मान दे हे अथवा एक ऐसन सीमामे परिवर्तित हो जाहे जेकर मान सीधा ज्ञात कैल जा सकहे ।


  • हियाँ लोपिताल नियमके लगातार तीन बेर लागू कैल गेलहे । एकरा दोसर प्रकारोसे कर सकही, (x3 से ऊपरे आउ नीचे भाग देके):



  • — लोपिताल नियमके बेर लगावेपर;


  • जन्ने .


अन्य अनिर्धार्य रूपला

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

तथा के अतिरिक्त अन्य अनिर्धार्य रूपोला आवश्यक परिवर्तन करके लोपिताल नियमके प्रयोग कैल जा सकहे । कुछ उदाहरण प्रस्तुत हे ।

  • प्रकारला
एकरा ई दु विधि अपना सकही                      या         


ई उदाहरण देखी


  • प्रकारला

  1. १७मा आउ १८मा शताब्दीमे ई नाम सामान्यतः एल-हॉस्पिटलके रूपमे उच्चारित कैल जाहल आउ ऊ स्वयमो एकरा एही प्रकार उच्चारित करहलन । यद्यपि फ्रान्सीसी वर्तनी बदल गेल - एकरामे से मूक अक्षर 'एस' (s) के एकर पूर्ववर्ती व्यञ्जन द्वारा हटा देल गेल । पूर्ववर्ती वर्तनी अङ्ग्रेजीमे अखनियो विद्यमान हे ।
  2. ओ'कोन्नोर, जॉन जे॰; रोबर्ट्सन, एडमुण्ड एफ॰ (21 दिसम्बर 2008). "De L'Hopital biography". The MacTutor History of Mathematics archive. स्कोटलैण्ड: School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews. मूल से 6 मई 2015 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि २१ मई २०१५.
  3. L’Hospital, Analyse des infiniment petits... , pages 145–146
    Archived २०१५-०७-२८ at the वेबैक मशीन: "Proposition I. Problême. Soit une ligne courbe AMD (AP = x, PM = y, AB = a [see Figure 130] ) telle que la valeur de l’appliquée y soit exprimée par une fraction, dont le numérateur & le dénominateur deviennent chacun zero lorsque x = a, c’est à dire lorsque le point P tombe sur le point donné B. On demande quelle doit être alors la valeur de l’appliquée BD. [Solution: ]...si l’on prend la difference du numérateur, & qu’on la divise par la difference du denominateur, apres avoir fait x = a = Ab ou AB, l’on aura la valeur cherchée de l’appliquée bd ou BD." Translation : "Let there be a curve AMD (where AP = X, PM = y, AB = a) such that the value of the ordinate y is expressed by a fraction whose numerator and denominator each become zero when x = a; that is, when the point P falls on the given point B. One asks what shall then be the value of the ordinate BD. [Solution: ]... if one takes the differential of the numerator and if one divides it by the differential of the denominator, after having set x = a = Ab or AB, one will have the value [that was] sought of the ordinate bd or BD."
  4. एरिक डब्ल्यू वेइसटीन, मैथवर्ल्ड पर L'Hospital's Rule