सामग्री पर जैथिन

सदिश कलन

विकिपीडिया से

सदिश कलन वा सदिश विश्लेषण (Vector calculus / vector analysis) गणितके ऊ विधा हे जे सदिश राशिके वास्तविक विश्लेषण (real analysis) से सम्बन्ध रखहे ।

एकर अन्तर्गत बड्डीमनी समस्या हल करेके विधि एवं सूत्र आवहे जे कि प्रौद्योगिकी एवं विज्ञानमे बड्डी उपयोगी हे । अमेरिकी वैज्ञानिक एवं इञ्जीनियर विलार्ड गिब्स (J. Willard Gibbs) एवं ब्रिटिश इञ्जीनियर हेवीसाइड (Oliver Heaviside) ई क्षेत्रके अग्रदूत रहलन ।

सदिश विश्लेषण अदिश क्षेत्र एवं सदिश क्षेत्र के साथे गहरा सम्बन्ध हे ।

अदिश क्षेत्रः (scalar field) के प्रत्येक बिन्दुके साथे एक अदिश राशि सम्बन्धित होवहे । जखनिकि

सदिश क्षेत्र (vector field) के प्रत्येक बिन्दु पर एक सदिश राशि जुड़ल होवहे ।

उदाहरण

केहु तालाबके तापमान एक अदिश क्षेत्र हे काहेकि एकर अन्तर्गत प्रत्येक बिन्दु पर एक अदिश राशि - तापमानके अस्तित्व हे । एकर विपरीत यदि तालाबके पानी गतिशील हे त एकर हरेक बिन्दु पर जलके वेग एक सदिश क्षेत्र हे ।

सदिश विश्लेषणके चार प्रमुख सङ्क्रिया (Operations) (कार्तीय निर्देशाङ्कमे) नीचे देल गेलहे । ई सङ्क्रिया सदिश या अदिश क्षेत्रके उपर डेल् ऑपरेटर () के प्रयोगसे कैल जाहे ।

ई एक द्वितीय ऑर्डरके डिफरेन्सियल सङ्क्रिया हे । त्रि-बिमीय कार्तीय निर्देशाङ्क तन्त्रमे एकरा ई प्रकार परिभाषित कैल गेलहे:

.

लापलासियनके कुछ उपयोग

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
प्वासके समीकरण (Poisson's equation)

तनाएल डोरके कम्पन

सङ्क्रियाके भौतिक जगत् मे अर्थ

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
सङ्क्रिया (Operation)प्रकट करेके विधिव्याख्याक्षेत्र/परास (Domain/Range)
ग्रेडिएण्ट (Gradient) एक अदिश क्षेत्रमे परिवर्तनके दर आउ दिशाके नापहे ।सदिश क्षेत्रके अदिश क्षेत्रमे मैप करहे ।
कर्ल (Curl) सदिश क्षेत्रमे केहु बिन्दुके चारो दन्ने घूमेके प्रवृत्तिके नापहे ।सदिश क्षेत्रके सदिश क्षेत्रमे मैप करहे ।
डाइवरजेन्स (Divergence) सदिश क्षेत्रमे केहु देल बिन्दु पर स्रोत या कुण्डके परिमाणके नापहे ।सदिश क्षेत्रके अदिश क्षेत्रमे मैप करहे ।
लाप्लासके ऑपरेटर (Laplace operator) विचलन आउ ढाल सञ्चालनके एक रचना ।अदिश क्षेत्रके अदिश क्षेत्रमे मैप करहे ।
TheoremStatementDescription
ग्रेडिएण्ट प्रमेय (Gradient theorem) एक ग्रेडिएण्ट (सदिश) क्षेत्रसे गुजरेवाला रेखा समाकल वक्रके अन्त बिन्दु पर ओकर अदिश क्षेत्रके अन्तरके बराबर होवहे ।
ग्रीनके प्रमेय (Green's theorem) समतलमे केहु क्षेत्र पर सदिश क्षेत्रके अदिश कर्लके समाकलन, क्षेत्रके परिबद्ध करेवाला वक्र पर सदिश क्षेत्रके रेखा समाकलनके बराबर होवहे ।
स्टोकके प्रमेय (Stokes' theorem) कौनो सतह पर सदिश क्षेत्रके कर्लके समाकलन, सतहके परिबद्ध करेवाला वक्र पर सदिश क्षेत्रके रेखा समाकलनके बराबर होवहे ।
डाइवर्जेन्स प्रमेय (Divergence theorem) केहु ठोस पर सदिश क्षेत्रके विचलनके समाकलन, ठोसके घेरेवाला सतहसे होके गुजरेवाला फ्लक्सके समाकलनके बराबर होवहे ।

अन्य निर्देशाङ्कमे सदिश सङ्क्रिया

[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]

यदि तो जन्ने कौनो सदिश क्षेत्र हे ।

यदि तो जन्ने कौनो अदिश क्षेत्र हे ।

  • Michael J. Crowe (1994). A History of Vector Analysis : The Evolution of the Idea of a Vectorial System. Dover Publications; Reprint edition. ISBN 0-486-67910-1. (Summary)
  • H. M. Schey (2005). Div Grad Curl and all that: An informal text on vector calculus. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-92516-1.
  • J.E. Marsden (1976). Vecor Calculus. W. H. Freeman & Company. ISBN 0-7167-o462-5.