सरस्वती
| माता सरस्वती | |
|---|---|
| सङ्गीत, कला, वाणी, मातृत्व, आध्यात्मिकता, विद्या, ज्ञान, ग्रन्थ, मन्त्र, तन्त्र, ज्ञान, विद्या आउ नदीके अधिष्ठात्री देवी; मन्त्र (दक्षिण मार्ग/वैदिक मार्ग) आउ तन्त्र (वाम मार्ग) के देवी | |
विद्याके देवी माता सरस्वती | |
| अन्यनाम | ब्राह्मणी, गायत्री, दुर्गा, ब्रह्मापत्नी, विधिप्रिया, शक्ति, वागेश्वरी, वाणिश्वरी, बुद्धिदात्री, सिद्धिदात्री, आदि पराशक्ति, जगजन्नी, भारती, शारदा, हमंसवाहिनी, भगवती सावित्री, ब्रह्मचारिणी, वरदायनी,चन्द्रघण्टा, भुवनेश्वरी, भगवती, जगदम्बा एवं अन्य अनगिनत नाम |
| सम्बन्ध | आदि पराशक्ति, ब्राह्मणी, गायत्री, जगजननी, आदि पराशक्ति, देवी, मातङ्गी आउ आदि शक्ति |
| निवासस्थान | ब्रह्मलोक |
| मन्त्र | ॐ ऐं सरस्वत्यैं नमः ॥ |
| अस्त्र | वीणा, वेद, जापमाला, ब्रह्मास्त्र |
| जीवनसङ्गी | ब्रह्मा |
| माता-पिता | कौनो न |
| भाई-बहिन | शिव (बड़ भाई) |
| सन्तान | प्रजापति, स्वयंभू मनु, सप्त ऋषि एवं अन्य |
| सवारी | राजहंस, कमल |
| शास्त्र | ब्रह्मवैवर्त पुराण, स्कन्द पुराण, गणेश पुराण, विष्णु पुराण, देवी भागवत पुराण, शिव पुराण, कालिका पुराण, तन्त्र चुरामणी, एवं अन्य सब पुराण, रामायण, महाभारत, वेद, उपनिषद् |
| क्षेत्र | सर्वस्व इनकर पूजा कैल जा है |
| त्योहार | बसन्त पञ्चमी, नवरात्रि मुख्यता सतमा दिन, श्रावण मासके शुक्रवारके इनकर पूजा होवऽ है |
सरस्वती हिन्दुधर्मके प्रमुख वैदिक एवं पौराणिक देवीमे से हथिन । सनातन धर्मशास्त्रमे दु सरस्वती माताके वर्णन आवऽ है, ब्रह्मा पत्नी सरस्वती मूल प्रकृतिसे उत्पन्न सतोगुण महाशक्ति एवं प्रमुख त्रिदेवीमे से एक हथिन । ब्रह्माके पत्नी सरस्वती ब्रह्माके जिह्वासे प्रकट होवेके कारण ब्रह्माके पुत्री मानल जा हथिन । धर्मशास्त्रेके अनुसार समान नाम स्वरूप, प्रकृति, शक्ति एवं ब्रह्मज्ञान-विद्या आदिके अधिष्ठात्री देवी मानल गेलन हे, एहीसे इनकर ध्यान आराधनामे जादे भेद न बतावल गेलै हे।
ब्रह्म विद्या एवं नृत्य सङ्गीत क्षेत्रके अधिष्ठाताके रूपमे दक्षिणामूर्ति/नटराज शिव एवं सरस्वती दुनोके मानल जा है । एही कारण दुर्गा सप्तशतीके मूर्ति रहस्यमे दुनोके एके प्रकृतिके कहल गेलै हे । अतः सरस्वतीके १०८ नाममे इनका शिवानुजा (शिवके छोट बहिन) कहोके सम्बोधित कैल गेलै हे ।
कहुँ-कहुँ ब्रह्मा पुत्री सरस्वतीके ब्रह्मा पत्नी सरस्वतीसे सम्पूर्णतः अलगे मानल जा है । ई प्रकार मतान्तरमे तीन सरस्वतिओके वर्णन आवऽ है । एकर अन्य पर्याय या नाम है वाणी, शारदा, वागेश्वरी, वेदमाता इत्यादि ।
ई शुक्लवर्ण, शुक्लाम्बरा, वीणा-पुस्तक-धारिणी आउ श्वेतपद्मासना कहल गेलन हे । इनकर उपासना करेसे मूर्खो विद्वान् बन सकऽ है । माघ शुक्ल पञ्चमी (श्रीपञ्चमी/बसन्तपञ्चमी) के इनकर विशेष रूपसे पूजन करेके परम्परा है ।
देवी सरस्वतीके वर्णन वेदके मेधा सूक्तमे उपनिषद, रामायण, महाभारतके अतिरिक्त कालिका उपपुराण, श्रीमद् देवी भागवत महापुराण इत्यादि है । एकर इलावा ब्रह्मवैवर्त पुराणमे पत्रस्वतीके विशेष उल्लेख आएल है । पर ई ब्रह्मासे सम्पूर्ण अलग है ।[१]
पुरातात्विक इतिहास
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]वैदिक सनातन एवं बौद्धधर्मके अपेक्षा जैनधर्मके सरस्वती (श्रुतदेवी) के वृहद स्तर पर पुरातात्विक साक्ष्य प्राप्त होलै हे । जैन शिल्पमे यक्षी, अम्बिका एवं चक्रेश्वरीके बाद सरस्वतिए सर्वाधिक लोकप्रिय देवी रहलन हे । सरस्वती (श्रुतदेवी) के सबसे प्राचीन प्रतिमा कङ्काली टिला (मथुरा) से प्राप्त होलै हे जे १३२ ई के है । एकर अतिरिक्त जैन परम्परामे बड़ी सुन्दर सरस्वती (श्रुतदेवी) प्रतिमा पल्लू (बीकानेर) आउ लाडनूँ आदिसे प्राप्त होलै हे ।[२] [३]
चित्र विथिका
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- जैनधर्ममे सरस्वती
- अजयगढ़ पन्ना म॰प्र॰
- बृहदिश्वर मन्दिर
अन्य देशमे सरस्वती
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]
दक्षिण एशियाके इलावा थाइलैण्ड, इण्डोनेशिया, जापान एवं अन्य देशोमे सरस्वतीजीके पूजा होवऽ है ।
- अन्य भाष/देशमे सरस्वतीजीके नाम-
- बर्मा - थुयथदी (သူရဿတီ=सूरस्सती, उच्चारण: [θùja̰ðədì] या [θùɹa̰ðədì])
- बर्मा - तिपिटक मेदा Tipitaka Medaw (တိပိဋကမယ်တော်, उच्चारण: [tḭpḭtəka̰ mɛ̀dɔ̀])
- चीन - बियानचाइत्यान Biàncáitiān (辯才天)
- जापान - बेञ्जाइतेन Benzaiten (弁才天/弁財天)
- थाइलैण्ड - सुरसवदी Surasawadee (สุรัสวดี)
एकरो देखथिन
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]सन्दर्भ
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- ↑ "संग्रहीत प्रति". Archived from the original on 28 जुलाई 2018. Retrieved 13 जनवरी 2020.
- ↑ Dr. Shanti Swaroop Sinha, Dr. Maruti Nandan Pd. Tiwari. "CONCEPT OF SARASWATI IN JAIN TRADITION AND ART" (PDF). Archived from the original (PDF) on 18 सितम्बर 2020. Retrieved 13 अप्रैल 2020.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - ↑ देश-विदेश में अतिप्राचीन जैन श्रुत देवी सरस्वती प्रतिमाएं (in Hindi), retrieved 2020-04-13
बाहरी कड़ी
[सम्पादित करथिन | स्रोत सम्पादित करथिन]- सरस्वती, विद्याके देवी
- सरस्वती वन्दना
Archived २०२०-०२-०७ at the वेबैक मशीन